Tου Keith B. Richburg
Η σιγή των όπλων σε μια μακροχρόνια σύγκρουση είναι δύσκολη υπόθεση. Το να αναγκάσεις όμως έναν από τους αντιμαχόμενους να παραδώσει τα όπλα του είναι ακόμη πιο δύσκολο.
Αυτό είναι ένα από τα βασικά μαθήματα που έχω αποκομίσει από τα χρόνια ρεπορτάζ σε βίαιες συγκρούσεις και τις συνέπειές τους στην Ασία και την Αφρική. Οι εμπειρίες αυτές ήρθαν ξανά στο μυαλό μου με την πρόσφατη συμφωνία εκεχειρίας υπό την αιγίδα των ΗΠΑ, η οποία έβαλε τέλος στον διετή πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς και περιλαμβάνει όρο που ορίζει ότι η παλαιστινιακή οργάνωση πρέπει να καταθέσει τα όπλα.
Υπάρχουν επίσης παράλληλα και σοβαρά προειδοποιητικά σημάδια για τα Ηνωμένα Έθνη, τα οποία προσπαθούν να συγκροτήσουν μια Δύναμη Καταστολής Συμμοριών 5.500 ανδρών, χρηματοδοτούμενη από τις ΗΠΑ, με αποστολή να ανακτήσει τον έλεγχο της Αϊτής από τις βαριά οπλισμένες συμμορίες.
Το σχέδιο για διαρκή ειρήνη στη Γάζα και η προσπάθεια αποκατάστασης της τάξης στην Αϊτή στηρίζονται και τα δύο στην ίδια ασταθή βάση: τον αφοπλισμό. Όμως η πρόσφατη ιστορία δείχνει πως οι πιθανότητες επιτυχίας είναι περιορισμένες.
Ο αφοπλισμός αποτελεί βασικό στοιχείο πολλών ειρηνευτικών σχεδίων, γνωστών με το ακρωνύμιο DDR (Disarmament, Demobilization and Reintegration — Αφοπλισμός, Αποστράτευση και Επανένταξη πρώην μαχητών). Ωστόσο, υπάρχουν ελάχιστα παραδείγματα όπου εφαρμόστηκε με επιτυχία.
Ένα από αυτά είναι το Ανατολικό Τιμόρ.
Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, η πρώην πορτογαλική αποικία του Ανατολικού Τιμόρ βρισκόταν υπό τη σκληρή κατοχή της Ινδονησίας. Η πολιτοφυλακή υπέρ της ανεξαρτησίας, Falintil (Ένοπλες Δυνάμεις Απελευθέρωσης του Ανατολικού Τιμόρ), διεξήγαγε έναν χαμηλής έντασης ανταρτοπόλεμο.
Το 1999, όταν η Ινδονησία, υπό την πίεση των ΗΠΑ και της διεθνούς κοινότητας, συμφώνησε να επιτρέψει τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την ανεξαρτησία, ο ηγέτης της αντίστασης Ξανάνα Γκουσμαό διέταξε τους μαχητές της Falintil να συγκεντρωθούν σε στρατόπεδα. Παρέμειναν εκεί, στα ορεινά καταλύματα, την ώρα που οι ινδονησιακές δυνάμεις και οι συμμαχικές τους πολιτοφυλακές εξαπέλυαν κύμα εμπρησμών και λεηλασιών μετά την ψήφο των νησιωτών υπέρ της ανεξαρτησίας.
Μια διεθνής δύναμη υπό αυστραλιανή διοίκηση αποκατέστησε την τάξη στο κατεστραμμένο Ανατολικό Τιμόρ. Και στο πλαίσιο της πορείας προς την ανεξαρτησία, οι μαχητές της Falintil συμφώνησαν να κρατήσουν τα όπλα τους κλειδωμένα σε κοντέινερ, υπό κοινό έλεγχο με τα Ηνωμένα Έθνη. Τελικά, οι περισσότεροι εντάχθηκαν στον νέο εθνικό στρατό του Ανατολικού Τιμόρ.
Ανάλογο παράδειγμα υπήρξε η Νότια Αφρική, όπου ο ένοπλος βραχίονας του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου (ANC), γνωστός ως uMkhonto weSizwe ή MK, προχώρησε σε επίσημο αφοπλισμό και διάλυση καθώς η χώρα ξεκινούσε διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του απαρτχάιντ. Πολλοί από τους πρώην αντάρτες του MK ενσωματώθηκαν στον νοτιοαφρικανικό στρατό, ενώ άλλοι στράφηκαν στην πολιτική.
Ωστόσο, οι αποτυχίες του αφοπλισμού υπήρξαν πολύ περισσότερες από τις επιτυχίες.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Σομαλία βυθίστηκε στο χάος του εμφυλίου, με οπλισμένες φατρίες να μάχονται για τον έλεγχο των εδαφών, όπως συμβαίνει σήμερα στην Αϊτή. Η πρωτεύουσα Μογκαντίσου ήταν μοιρασμένη μεταξύ αντίπαλων πολέμαρχων που μάχονταν στην «πράσινη γραμμή» που χωρίζει τον βορρά από τον νότο. Διάφορες φατρίες που έλεγχαν το λιμάνι και το αεροδρόμιο διέκοψαν τη ροή ανθρωπιστικής βοήθειας και λεηλατούσαν τα εφόδια.
Τότε, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος, στις τελευταίες εβδομάδες της θητείας του, έστειλε τους Αμερικανούς Πεζοναύτες για να σπάσουν τον αποκλεισμό και να σώσουν τη χώρα από τον λιμό.
Οι Αμερικανοί Πεζοναύτες συνάντησαν ελάχιστη αντίσταση. Οι πολιτοφυλακές κατέθεσαν - ή μάλλον έκρυψαν- τα όπλα τους και υποδέχθηκαν τους Αμερικανούς σαν απελευθερωτές. Οι δυνάμεις των ΗΠΑ άνοιξαν το λιμάνι και το αεροδρόμιο και έσωσαν χιλιάδες ανθρώπους από την πείνα, αφήνοντας όμως το δύσκολο έργο του αφοπλισμού των φατριών σε μια επόμενη δύναμη του ΟΗΕ, την UNOSOM, η οποία αποδείχθηκε ανεπαρκώς προετοιμασμένη και υποστελεχωμένη.
Τον Ιούνιο του 1993, έναν μήνα μετά την αποχώρηση των περισσότερων Πεζοναυτών, ο ισχυρότερος πολέμαρχος του Μογκαντίσου, στρατηγός Μοχάμεντ Φάρα Αϊντίντ, οργάνωσε ενέδρα που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 20 Πακιστανών κυανόκρανων. Η επίθεση σημειώθηκε ενώ οι ειρηνευτικές δυνάμεις προσπαθούσαν να επιθεωρήσουν αποθήκη όπλων που διατηρούσε ο Αϊντίντ.
Την ίδια περίοδο, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο ΟΗΕ ξεκίνησε μια άλλη αποτυχημένη επιχείρηση αφοπλισμού στην Καμπότζη. Οι δυνάμεις του ΟΗΕ επιχείρησαν να συλλέξουν τα όπλα των διαβόητων ανταρτών των Ερυθρών Χμερ, που είχαν δεσμευθεί να αφοπλιστούν στο πλαίσιο ειρηνευτικής συμφωνίας για τον τερματισμό του εμφυλίου. Όταν οι κυανόκρανοι έφτασαν για να παραλάβουν τα όπλα, οι Ερυθροί Χμερ παραβίασαν τη συμφωνία, απαγόρευσαν την είσοδο στις διεθνείς δυνάμεις και σκότωσαν αρκετούς στρατιώτες της ειρηνευτικής δύναμης.
Τελικά, οι Ερυθροί Χμερ αποδυναμώθηκαν και διαλύθηκαν μετά από εσωτερικές διασπάσεις. Ο ανώτατος ηγέτης τους, Ιένγκ Σάρι, γνωστός ως «Αδελφός Νούμερο Τρία», αυτομόλησε προς την κυβέρνηση του Χουν Σεν, παίρνοντας μαζί του χιλιάδες μαχητές. Έλαβε περιορισμένη βασιλική χάρη από τον βασιλιά Νοροντόμ Σιχανούκ και έζησε πολυτελώς στην Πνομ Πενχ, προτού δικαστεί από ειδικό δικαστήριο του ΟΗΕ. Πέθανε προτού καταδικαστεί.
Ο αφοπλισμός μπορεί να επιτευχθεί, αλλά μόνο όταν οι αντιμαχόμενες πλευρές συμφωνούν, και όταν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης συμφωνίας που προσφέρει στους πρώην μαχητές ρόλο στον στρατό ή στην κυβέρνηση. Αυτό δεν ισχύει στη Γάζα, όπου η συμφωνία εκεχειρίας προβλέπει ότι η Χαμάς πρέπει να αφοπλιστεί και να διαλυθεί. Ούτε όμως και στην Αϊτή, όπου δεν υπάρχει σχέδιο επανένταξης των ενόπλων συμμοριών στην κοινωνία.
Μια αραβική και μουσουλμανική δύναμη υποτίθεται ότι θα αναπτυχθεί στη Γάζα. Όμως πολλές χώρες ενδέχεται να διστάσουν να στείλουν στρατεύματα, αν αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να πολεμήσουν τη Χαμάς. Αντίστοιχα, υπάρχουν ενστάσεις για τη συμμετοχή στη Δύναμη Καταστολής Συμμοριών στην Αϊτή, εφόσον συνεπάγεται βαριές μάχες με οπλισμένες ομάδες.
Στη θεωρία και στα χαρτιά, ο αφοπλισμός είναι πάντα ο στόχος. Στην πράξη, όμως, συχνά αποδεικνύεται ανέφικτος εκεί ακριβώς όπου έχει τη μεγαλύτερη σημασία: στο πεδίο.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
