Ο κίνδυνος να πιστεύεις τη δική σου προπαγάνδα είναι ότι στο τέλος την πουλάς για στρατηγική. Τον τελευταίο χρόνο, βλέπουμε κορυφαίους CEO της ΑΙ να βγαίνουν στα συνέδρια και στα podcasts με «πατρικές» συμβουλές: «Μην μαθαίνετε προγραμματισμό, η τεχνητή νοημοσύνη θα τα κάνει όλα». «Στρίψτε προς τα χειρωνακτικά: γίνετε υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι, μασέρ». Το αφήγημα σε ελεύθερη μετάφραση: αφήστε σε εμάς τα γνωσιακά επαγγέλματα, εμείς θα τα αυτοματοποιήσουμε “για το καλό όλων”. Εσείς πιάστε την πένσα.
Χρειάζεται να είσαι αφελής για να μην καταλαβαίνεις ότι αυτό οικοδομεί ένα μονοπώλιο γνώσης, ενώ ταυτόχρονα αποθαρρύνει τους νέους από την πρόσβαση στα κλειδιά της παραγωγής αξίας του 21ου αιώνα.
Ο επικεφαλής της Nvidia, με κεφαλαιοποίηση τρισεκατομμυρίων, είπε ευθέως ότι τα παιδιά «δεν χρειάζεται να μάθουν κώδικα» γιατί «η νέα γλώσσα προγραμματισμού είναι η ανθρώπινη γλώσσα». Στο ίδιο μοτίβο, εξηγεί πως όλοι θα «προγραμματίζουμε» μιλώντας σε ΑΙ, άρα ο κώδικας ως δεξιότητα περιττεύει. Ωραίο ακούγεται· ιδίως όταν πουλάς τα τσιπ που τροφοδοτούν το όραμα. Μόνο που όποιος ελέγχει τα μοντέλα, τα δεδομένα και τα APIs, ελέγχει και τη «νέα γλώσσα» και βάζει διόδια σε κάθε διακόπτη της παραγωγής. Αυτό λέγεται ιδιωτικοποίηση της γνωσιακής υποδομής, όχι «εκδημοκρατισμός της πληροφορίας».
Δεν είναι μόνο ένας! Ο τότε CEO της Stability AI προφήτευσε πως «σε πέντε χρόνια δεν θα υπάρχουν προγραμματιστές». Όταν εξαφανίζεις συμβολικά την πιο κρίσιμη γνώση της ψηφιακής οικονομίας, δεν μειώνεις την ανάγκη για αυτή: την συγκεντρώνεις σε κλειστά συστήματα. Οι χρήστες γίνονται χειριστές prompts, ενώ ο πυρήνας της τεχνολογίας μένει σε λίγες εταιρείες που αποφασίζουν τι είναι δυνατό, τι επιτρέπεται και τι κοστολογείται.
Στο ίδιο καρέ, ο «νονός» της σύγχρονης ΑΙ συμβουλεύει τους νέους να γίνουν… υδραυλικοί. Βεβαίως, τα επαγγέλματα πεδίου είναι τίμια και απαραίτητα. Αλλά όταν η παρότρυνση έρχεται από την κορυφή της πιο κερδοφόρας βιομηχανίας γνώσης, θυμίζει τους βαρόνους της βιομηχανικής επανάστασης που διαβεβαίωναν ότι «το παν είναι τα μπράτσα», ενώ εκείνοι μονοπωλούσαν την ατμομηχανή.
Το αποτέλεσμα αρχίζει να φαίνεται: οι νέοι στρέφονται μαζικά στις τεχνικές εργασίες και στο influencing, όχι μόνο από κλίση αλλά και από φόβο ότι «η ΑΙ θα φάει τις δουλειές των λευκών κολάρων» δηλαδή τις θέσεις εργασίας γραφείου. Την ίδια ώρα, οι εταιρείες ΑΙ στήνουν data centers-καθεδρικούς ναούς, αγοράζουν δεδομένα χονδρική, κλειδώνουν πλατφόρμες, και ανακοινώνουν κύματα «συνεργατικών» εργαλείων που σε δένουν πιο σφιχτά στο οικοσύστημα που φιλοδοξεί να γίνει κλειστό και να παράγει τους νέους τρισεκατομμυριούχους της επόμενης γενιάς. Η εκπαίδευση, αντί να ανοίγει πόρτες, κινδυνεύει να γίνει ρηχή δεξιοτεχνία χρήσης των δικών τους εργαλείων, και όχι κατανόηση του πώς και γιατί λειτουργούν.
Η ειρωνεία είναι διπλή.
Πρώτον, οι ίδιοι οι CEO σε άλλες στιγμές υμνούν την αξία του να «μάθεις να χρησιμοποιείς την ΑΙ βαθιά», να χτίζεις πράγματα, να γίνεσαι δημιουργός. Ποιος όμως γίνεται δημιουργός όταν το δημιουργικό υπόστρωμα, αλγόριθμοι, δεδομένα, υπολογιστικό νέφος, είναι κλειδωμένο πίσω από όρους χρήσης που αλλάζουν μονομερώς; Δεύτερον, λένε «μη μάθεις κώδικα, μάθε prompts», αλλά τα καλύτερα prompts τα γράφει αυτός που καταλαβαίνει τι κάνει ο υπολογιστής. Χωρίς θεωρητική γνώση και επιστημονικό υπόβαθρο, ο χρήστης μένει αιώνια εξαρτημένος από το μαύρο κουτί.
Ας μιλήσουμε καθαρά: σε κάθε τεχνολογική μετάβαση, όποιος κατέχει το μέσο παραγωγής γνώσης επιδιώκει να μετατρέψει την κοινωνία σε αγορά υπηρεσιών με συνδρομή.
Το «μην μάθεις Χ, θα το κάνει η πλατφόρμα» είναι η ονείρωξη κάθε πλατφορμάρχη. Αν οι επόμενες γενιές δεν μάθουν να διαβάζουν και να γράφουν κώδικα, να κατανοούν συστήματα, να κατασκευάζουν μοντέλα, όχι μόνο να τα «τρέχουν», η εξάρτηση θα γίνει καθεστώς. Και τότε δεν θα μιλάμε για «τεχνητή νοημοσύνη στην υπηρεσία του ανθρώπου», αλλά για ανθρώπους στην υπηρεσία των «όρων χρήσης».
«Μα οι υδραυλικοί θα πληρώνονται καλά», λένε!
Μακάρι. Η κοινωνία χρειάζεται άριστους τεχνίτες, και οι αμοιβές τους πρέπει να είναι αντάξιες. Όμως η συμβουλή γίνεται ύποπτη όταν συνοδεύεται από την υποβάθμιση της ακαδημαϊκής και τεχνικής εκπαίδευσης αιχμής. Το να πεις στο παιδί «μην σπουδάσεις υπολογιστές» την ώρα που ο κόσμος γράφεται σε κώδικα, είναι σαν να του λες το 1850 «μην μάθεις να διαβάζεις, θα σου διαβάζει ο παπάς την εφημερίδα». Η γνώση είναι δύναμη. Η από-εκπαίδευση είναι ύποπτη πολιτική επιλογή.
Το επιχείρημα ότι «η ανθρώπινη γλώσσα έγινε η νέα γλώσσα προγραμματισμού» είναι η μισή αλήθεια. Ναι, τα μοντέλα γίνονται όλο και καλύτερα στην ερμηνεία προθέσεων. Αλλά πίσω από κάθε φυσική γλώσσα τρέχει ένας σωρός από βιβλιοθήκες, πρωτόκολλα, μνήμη, υποδομές. Αυτά δεν γράφονται μόνα τους. Κάποιος - όχι «η ΑΙ», κάποιος άνθρωπος με γνώση - τα σχεδιάζει, τα βελτιστοποιεί, τα ελέγχει για ασφάλεια, τα επιθεωρεί για μεροληψίες. Αν το pipeline γνώσης στεγνώσει επειδή «δεν χρειάζεται να μαθαίνουμε», τότε η ποιότητα και η ανεξαρτησία του οικοσυστήματος καταρρέουν.
Υπάρχει και η κοινωνική διάσταση. Αν οι ελίτ της τεχνολογίας κατέχουν τα κλειδιά της γνωσιακής παραγωγής και η μάζα ωθείται σε μη «κλιμακώσιμες» χειρωνακτικές δουλειές, η ανισότητα εκτινάσσεται. Η συζήτηση τότε μετατοπίζεται από την πρόσβαση στη γνώση στην πρόσβαση στο μεροκάματο. Αντί να διευρύνουμε τη μεσαία τάξη της γνώσης, τη συρρικνώνουμε. Αντί να καλλιεργήσουμε ερευνητές, μηχανικούς, επιστήμονες δεδομένων, καλλιεργούμε χρήστες εργαλείων. Αυτό δεν είναι «μέλλον της εργασίας». Είναι αποανάπτυξη δεξιοτήτων, με σκοπό να μην υπάρξει μελλοντικός ανταγωνισμός για αυτούς που σήμερα βρίσκονται στο τιμόνι του ΑΙ.
Τι κάνουμε; Πρώτον, αντιστεκόμαστε στη ρητορική της «εύκολης μαγείας». Η ΑΙ είναι εργαλείο, όχι θρησκεία. Δεύτερον, θωρακίζουμε την εκπαίδευση με διπλή κατεύθυνση: ναι, μαθαίνουμε το να χρησιμοποιούμε ΑΙ σε κάθε κλάδο, αλλά ταυτόχρονα εμβαθύνουμε στην επιστήμη των υπολογιστών, στα μαθηματικά, στα μαζικά δεδομένα, στην ηθική της τεχνολογίας. Τρίτον, ενισχύουμε την ανοιχτή έρευνα και τα ανοικτά μοντέλα, όχι ως ιδεοληψία, αλλά ως αντίβαρο στη συγκέντρωση ισχύος. Τέταρτον, ρυθμίζουμε με χειρουργική ακρίβεια την πρόσβαση σε κρίσιμες υποδομές (υπολογιστική ισχύ, σύνολα δεδομένων, διαλειτουργικότητα APIs), ώστε η καινοτομία να μην καταλήγει να είναι υπό ενοικίαση από ένα-δυο κολοσσούς που θα ανήκουν στους νέους "Γεωεπιχειρηματίες".
Τέλος, ας το πούμε με την απαιτούμενη ειρωνεία: αν όντως «όλοι θα προγραμματίζουμε μιλώντας», τότε σίγουρα αξίζει να μάθουμε πώς λειτουργεί ο υπολογιστής που μας ακούει.
Αν οι CEO θέλουν πραγματικά να βοηθήσουν τους νέους, ας χρηματοδοτήσουν υποτροφίες σε ανοιχτά εργαστήρια ΑΙ, ας ανοίξουν datasets, ας δεσμευτούν στη διαφάνεια των μοντέλων. Διαφορετικά, το «μην μάθεις κώδικα» ακούγεται σαν ευγενικός τρόπος να πεις: «άσε τη σκέψη σε εμάς». Και αυτό, στην Ελλάδα που ξέρει να ξεχωρίζει την τεχνική από το παραμύθι, λέγεται μονοπώλιο γνώσης με PRιλίκια.
Το μέλλον δεν θα το γράψουν οι πλατφόρμες μόνες τους. Θα το γράψουν όσοι επιμένουν να μαθαίνουν, να καταλαβαίνουν και να δημιουργούν. Ας μην παραδώσουμε το καλέμι της γνώσης για μια κάρτα μέλους σε ένα «έξυπνο» prive club . Οι υδραυλικοί είναι πολύτιμοι. Αλλά ας μην γίνουμε όλοι υδραυλικοί επειδή το είπε το PR της ΑΙ.
* Ο Ηλίας Ψυχογιός είναι Σύμβουλος Πληροφορικής
ilpsychogios@gmail.com
