Οραματιστές της τεχνολογίας, όπως ο Elon Musk, Sam Altman, Mark Zuckerberg, Bill Gates και πολλοί ακόμα, έχουν εδώ και αρκετά χρόνια επιδιώξει να σκιαγραφήσουν το μέλλον της ανθρωπότητας. Για κάποιους το μέλλον προοιωνίζεται ζοφερό, για κάποιους άλλους ουτοπικά ιδανικό.
Είναι προφήτες; Προφανώς και όχι.
Άνθρωποι σαν αυτούς έχουν τουλάχιστον δύο χαρακτηριστικά γνωρίσματα: την τολμηρή και άκαμπτη αποφασιστικότητά τους και την επικοινωνιακή ιδιοσυγκρασία – κατά κόσμον «τρέλα». Σε συνδυασμό με το γεγονός ότι έχουν πρόσβαση σε κεφάλαιο, σε κέντρα λήψης αποφάσεων και συναναστρέφονται όμοιούς τους με άνεση για πειραματισμό, τους καθιστά πανίσχυρους και φαινομενικά ικανούς να προβλέπουν προκλήσεις πολύ πριν εμφανιστούν, να μετατρέπουν ιδέες σε αποτελεσματικές λύσεις και να δημιουργούν προϋποθέσεις για πρόοδο με προνοητικότητα, εν είδη χαρισματικών ηγετών.
Συγκεκριμένα σε αυτό το άρθρο θα σταθώ σε μία δήλωση του Elon Musk στο World Government Summit του 2017 (παρακαλώ), όπου ανάμεσα σε άλλα είχε αναφέρει: «Εξαιτίας της αυτοματοποίησης, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να καταλήξουμε σε ένα Καθολικό Βασικό Εισόδημα (Universal Basic Income)», υπονοώντας ξεκάθαρα το όραμά του για έναν κόσμο όπου η παραγωγικότητα των μηχανών θα μπορούσε να συντηρεί το σύνολο της ανθρωπότητας, απελευθερώνοντάς την από την ανάγκη του βιοπορισμού. Μέχρι και σήμερα συχνά-πυκνά, τοποθετείται ανάλογα, γεγονός που αναδεικνύει τόσο την πεποίθησή του, αλλά και την πρόγνωσή του για το τί επιφυλάσσει η τεχνολογική πρόοδος για την ανθρωπότητα. Θα ήταν αφέλεια να αδιαφορήσουμε σε κάτι τέτοιο, είτε μας αρέσει είτε όχι.
Επιφανειακά, το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό με αυτή τη δήλωση είναι μια εικόνα ενός μετα-εργασιακού παραδείσου. Η ορολογία που χρησιμοποιείται ως «ετερόδοξο» παρακλάδι της οικονομικής επιστήμης είναι “post-scarcity” (μετα-σπανιότητα), η κατάσταση εκείνη δηλαδή, όπου η προσφορά όλων των αγαθών σε μία κοινωνία είναι τόσο άφθονη, που η τιμή τους προσεγγίζει το μηδέν. Ο άνθρωπος είναι απελευθερωμένος από τον μόχθο του βιοπορισμού, ελεύθερος πλέον να αφοσιωθεί στη δημιουργία, τη φιλοσοφία, την αναψυχή και την προσωπική ανάπτυξη. Πολύ σαγηνευτικό για να είναι αληθινό, ή ρεαλιστικό. Κάποιος ελάχιστα πιο γειωμένος στην πραγματικότητα από τον Elon Musk, που αντιλαμβάνεται τις βασικές δυναμικές της οικονομίας και της κοινωνίας, βλέπει αμέσως τις τεράστιες προκλήσεις που προκύπτουν. Πώς θα κυβερνηθεί αυτός ο κόσμος; Και κυρίως, πώς θα μοιραστεί δίκαια αυτός ο νέος πλούτος;
Η εφαρμογή ενός Καθολικού Βασικού Εισοδήματος ή παρόμοιων μέτρων σε μια αυτοματοποιημένη οικονομία, ενώ μοιάζει ισότιμη, κινδυνεύει να παγιώσει ανισότητες, καθώς αγνοεί το συσσωρευμένο κεφάλαιο των ήδη προνομιούχων. Έτσι, οι κάτοχοι του κεφαλαίου τείνουν να ενισχύουν περαιτέρω τη θέση τους, ενώ οι υπόλοιποι θα περιορίζονται σε ένα δίχτυ ασφαλείας, πάνω από το οποίο θα είναι πολύ δύσκολο να αναπτυχθούν.
Η ανεπάρκεια του απλοϊκού μοντέλου καθολικού εισοδήματος φαίνεται ακόμα περισσότερο όταν προτείνεται από τους ίδιους τους σημερινούς ιδιοκτήτες τεχνολογικών κολοσσών. Η διατήρηση του status quo, όπου οι εταιρίες αυτές θα ελέγχουν τα μέσα παραγωγής και οι πολίτες θα είναι παθητικοί αποδέκτες ενός επιδόματος επιβίωσης, δεν είναι καν καπιταλισμός. Είναι ένα τεχνο-φεουδαρχικό πρότυπο χωρίς ανταγωνισμό, μία στατική κοινωνία απόλυτης ανισότητας.
Οι εναλλακτικές είναι εξίσου προβληματικές. Η πλήρης κρατικοποίηση των μέσων παραγωγής οδηγεί σε επικίνδυνους συγκεντρωτικούς μηχανισμούς και εγείρει το φάσμα της ψηφιακής τυραννίας. Από την άλλη, η κοινωνικοποίηση του κεφαλαίου μέσω άμεσης συμμετοχής όλων των πολιτών αγγίζει τις παρυφές του ελευθεριακού σοσιαλισμού, αλλά μοιάζει σχεδόν αδύνατο να συντονιστεί και να λειτουργήσει στην πράξη.
Πέρα όμως από την πολιτική οικονομία του θέματος, το τελικό σύνορο είναι αμιγώς υπαρξιακό. Η εργασία πάντα όριζε την ανθρώπινη ταυτότητά και δίνει νόημα στην πορεία της ανθρώπινης διανόησης στο πέρασμα του χρόνου. Ένας κόσμος χωρίς αυτήν την υποχρέωση μας αναγκάζει να απαντήσουμε σε θεμελιώδη ερωτήματα: Ποιος είναι ο σκοπός μας όταν η επιβίωση είναι εξασφαλισμένη; Πώς θα δομήσουμε μια κοινωνία που δεν ορίζεται από επαγγελματικούς ρόλους; Η πρόκληση δεν είναι απλώς να αποφύγουμε την techno-φεουδαρχία, αλλά να χτίσουμε μια κοινωνία όπου η απελευθέρωση από τον μόχθο δεν θα μας φυλακίσει σε ένα χρυσό κλουβί απάθειας. Το μόνο σίγουρο: η απάντηση σε αυτό δεν θα βρεθεί σε κανέναν αλγόριθμο.
* Ο Γιάννης Πετρόχειλος-Ανδριανός είναι οικονομολόγος, Διδάκτωρ του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και υπηρετεί στο Γενικό Λογιστήριο του Κράτους.
Οι απόψεις που διατυπώνονται στο παρόν άρθρο είναι αυστηρά προσωπικές και δεν απηχούν απαραίτητα θέσεις οποιουδήποτε δημόσιου φορέα
