Δεν θα μιλήσω θεωρητικά για το τεράστιο ζήτημα που αναφέρεται στον τίτλο του άρθρου. Θα καταγράψω τη δική μου εμπειρία ως δικαστής.
Πριν από πολλά χρόνια, όταν πρωτοδιορίστηκα στο δικαστικό σώμα, μου είπαν οι συνάδελφοι ότι πρέπει να κάνω συνδρομή σε μια ιδιωτική εταιρεία, για να έχω πρόσβαση στην ισχύουσα νομοθεσία. Αλλιώς δεν θα μπορούσα να δουλέψω. Μου φάνηκε πάρα πολύ παράξενο αυτό και στην αρχή δεν ήθελα να το πιστέψω. Θεωρούσα αυτονόητο ότι η Πολιτεία θα είχε φροντίσει για κάτι τόσο στοιχειώδες.
Τελικά, προσγειώθηκα απότομα στην πραγματικότητα και αγόρασα κι εγώ, όπως όλοι, μια συνδρομή σε γνωστή ιδιωτική εταιρεία, παρακλάδι μιας επίσης πολύ γνωστής, μεγάλης εταιρείας. Το έπραξα, γιατί δεν γινόταν αλλιώς. Δεν θα είχα γνώση της ισχύουσας νομοθεσίας και δεν θα μπορούσα να δουλέψω ως δικαστής αν δεν χρησιμοποιούσα τις υπηρεσίες της εν λόγω ιδιωτικής εταιρείας (την οποία, μάλιστα, όλοι ευγνωμονούσαμε και ακόμη ευγνωμονούμε, γιατί μας έλυσε τα χέρια).
Από το 2003, στο οποίο αναφέρονται τα παραπάνω, μέχρι σήμερα, 23 χρόνια μετά, σχεδόν όλοι οι δικαστές εξακολουθούν να στηρίζονται στην ίδια ιδιωτική εταιρεία ως απαραίτητο εργαλείο της δουλειάς τους. Διότι χωρίς γνώση της νομοθεσίας, ο δικαστής θα πήγαινε άοπλος στον πόλεμο. Μόνη διαφορά αποτελεί το γεγονός ότι πλέον έχουν δημιουργηθεί και άλλες τέτοιες εταιρείες, ιδιωτικές, που παρέχουν πρόσβαση σε νομοθεσία και επιλεκτικές αποφάσεις δικαστηρίων (νομολογία).
Το 2022 ανέλαβα τη διοίκηση του δικαστηρίου μου. Διαπίστωσα με απορία και τρόμο ότι οι υπάλληλοι του δικαστηρίου (και όλων των δικαστηρίων) δεν έχουν κάποιο επίσημο κρατικό εργαλείο για πρόσβαση στη νομοθεσία. Όταν χρειάζεται να εφαρμόσουν μια διάταξη (κάτι που αποτελεί την καθημερινή τους εργασία), την αναζητούν στο διαδίκτυο σε οποιαδήποτε πηγή, χωρίς να είναι πάντα σίγουροι ότι η πληροφορία είναι επίκαιρη. Ή διαθέτουν τον νόμο σε εκτυπωμένο αντίγραφο, χωρίς να γνωρίζουν τυχόν τροποποιήσεις του. Πληροφορήθηκα μετά ότι κάποια δικαστήρια έχουν αγοράσει συνδρομή σε κάποια ιδιωτική εταιρεία, ενώ σε άλλα τους έχει παραχωρηθεί δωρεάν (από ιδιωτική πάντα εταιρεία) μια συνδρομή. Δεν υφίσταται καμία επίσημη κρατική εφαρμογή ή ιστοσελίδα που να παρέχει ενημέρωση για την εκάστοτε ισχύουσα νομοθεσία. Φυσικά, η ανάγνωση των ΦΕΚ δεν μπορεί να εκπληρώσει αυτόν τον ρόλο.
Για τους δικηγόρους ισχύει η ίδια δυσχέρεια, με τη διαφοροποίηση ότι οι δικηγορικοί σύλλογοι έχουν αναπτύξει δικά τους ψηφιακά εργαλεία, που μετριάζουν εν μέρει το πρόβλημα. Ωστόσο, οι περισσότεροι δικηγόροι αγοράζουν κάποια συνδρομητική υπηρεσία για να έχουν πρόσβαση σε νομοθεσία και νομολογία, με τα προβλήματα που αυτό συνεπάγεται. Σε πρόσφατο άρθρο συναδέλφου μου της πολιτικής-ποινικής δικαιοσύνης, επισημάνθηκε ο κίνδυνος να δημιουργείται εσφαλμένη εντύπωση περί της κρατούσας νομολογίας, ανάλογα με τις αποφάσεις που επιλέγονται για ανάρτηση στις εν λόγω ιδιωτικές βάσεις νομικών δεδομένων, ενώ η ορθότητα των νομικών πληροφοριών (π.χ. του κειμένου των νόμων) που δημοσιεύεται σε αυτές δεν ελέγχεται από κανέναν.
Το πρόβλημα για τους απλούς πολίτες
Πολύ μεγαλύτερο είναι το πρόβλημα για τους απλούς πολίτες. Η Πολιτεία ζητάει από τους πολίτες να τηρούν τους νόμους, αλλά δεν τους διευκολύνει να μάθουν ποιο είναι το περιεχόμενο των νόμων αυτών. Και αν η γνώση του ισχύοντος νόμου είναι δύσκολη ακόμη για τον δικαστή, για τον πολίτη πολλές φορές είναι αδύνατη.
Ο πολίτης που θέλει να γνωρίζει τι προβλέπει ο νόμος σε οποιοδήποτε ζήτημα τον αφορά, θα πρέπει είτε να αναζητήσει το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο στο διαδίκτυο, με την ανασφάλεια που κάτι τέτοιο συνεπάγεται, είτε να απευθυνθεί σε δικηγόρο και να καταβάλει το αντίτιμο των νομικών υπηρεσιών.
Να τονίσουμε ότι η δημοσίευση ενός νόμου σε ΦΕΚ (φύλλο εφημερίδας της κυβέρνησης) ναι μεν αρκεί για τη θέση σε ισχύ του νόμου, αλλά δεν ενδείκνυται για την ενημέρωση του κοινού, ενόψει και του ότι η σύγχρονη νομοθετική ύλη χαρακτηρίζεται από διαρκείς τροποποιήσεις, καταργήσεις και παραπομπές, με αποτέλεσμα η ισχύουσα μορφή των διατάξεων να μην προκύπτει άμεσα από τα επιμέρους δημοσιεύματα των ΦΕΚ.
Τι ισχύει σε άλλες χώρες
Τι ισχύει, όμως, σε άλλες χώρες; Πώς εξασφαλίζεται εκεί η ενημέρωση των πολιτών και των νομικών;
- Στη Γαλλία η Légifrance παρέχει επίσημη δημόσια πρόσβαση σε κώδικες, ενοποιημένα νομοθετικά κείμενα, ΦΕΚ, δείχνοντας την ισχύουσα μορφή κάθε άρθρου.
- Στη Γερμανία το Gesetze im Internet παρέχει πρόσβαση στην ισχύουσα μορφή των ομοσπονδιακών νόμων και κανονιστικών πράξεων. Η ίδια η πύλη αναφέρει ότι οι νόμοι ανακτώνται «στην εκάστοτε ισχύουσα μορφή».
- Στο Ηνωμένο Βασίλειο το legislation.gov.uk αποτελεί την επίσημη βάση της βρετανικής νομοθεσίας, με κείμενα «as enacted» και «revised», υπό τη διαχείριση των National Archives για λογαριασμό της κυβέρνησης.
- Στην Ισπανία το BOE – Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado παρέχει δημόσια πρόσβαση σε νομοθεσία, συνταγματική νομολογία, νομολογία μέσω CENDOJ, γνωμοδοτήσεις και ηλεκτρονικούς κώδικες.
- Στον Καναδά το Justice Laws Website παρέχει επίσημη ενοποίηση/updated version των ομοσπονδιακών νόμων και κανονισμών.
- Στην Αυστραλία το Federal Register of Legislation περιλαμβάνει “compilations”, δηλαδή κείμενα νόμων όπως ισχύουν μετά τις τροποποιήσεις.
- Στη Νέα Ζηλανδία το New Zealand Legislation είναι η επίσημη βάση για Acts, Bills και δευτερογενή νομοθεσία, που παρέχει authoritative versions της τρέχουσας και ιστορικής νομοθεσίας.
- Στις ΗΠΑ το United States Code / OLRC παρέχει επίσημη κωδικοποίηση των γενικών και μόνιμων ομοσπονδιακών νόμων των ΗΠΑ.
- Στη Σιγκαπούρη το Singapore Statutes Online αποτελεί κυβερνητική βάση που παρέχει δωρεάν πρόσβαση στην ισχύουσα νομοθεσία και σε revised editions.
- Στην Ινδία το India Code είναι το ψηφιακό αποθετήριο κεντρικών και πολιτειακών νόμων, με κανονιστικές πράξεις, κανόνες, εγκυκλίους κ.λπ., που περιέχει κεντρικούς και πολιτειακούς νόμους “in force” με up-to-date περιεχόμενο.
Διαπιστώνουμε, δηλαδή, ότι σε έννομες τάξεις διαφορετικής ιστορίας και δομής, το κράτος θεωρεί αυτονόητο ότι η γνώση του ισχύοντος δικαίου δεν μπορεί να εξαρτάται από ιδιωτική συνδρομή.
Τι ισχύει στην Ελλάδα του 2026: Ιδιωτική η πρόσβαση στη νομοθεσία
Σε ένα σύγχρονο κράτος δικαίου, η πρόσβαση στη νομοθεσία δεν είναι προνόμιο. Είναι θεμελιώδες δικαίωμα. Και όμως, στην Ελλάδα του 2026, η πραγματικότητα παραμένει προβληματική: η πρόσβαση στην ισχύουσα νομοθεσία εξαρτάται, ακόμη, σχεδόν αποκλειστικά από ιδιωτικές νομικές βάσεις δεδομένων. Χωρίς συνδρομή σε αυτές, ο δικαστής, ο δικαστικός υπάλληλος, ο δικηγόρος –και πολύ περισσότερο ο απλός πολίτης– στερείται εργαλείων για να γνωρίζει με ασφάλεια τι ισχύει σήμερα.
Η δουλειά των δικαστών στηρίζεται στη γνώση της νομοθεσίας. Εάν μια μέρα αυτές οι ελάχιστες ιδιωτικές εταιρείες αποφασίσουν για οποιονδήποτε λόγο να σταματήσουν τη συγκεκριμένη δραστηριότητα, κανένας δικαστής αυτής της χώρας δεν θα μπορεί να εργαστεί χωρίς τη γνώση της νομοθεσίας που αυτές οι ιδιωτικές πλατφόρμες προσφέρουν. Θα παραλύσει η ίδια η δικαστική λειτουργία του Κράτους.
Είναι θεσμικά παράδοξο ότι ο σκληρός πυρήνας του κράτους, η δικαστική λειτουργία, εξαρτάται στην πράξη από ιδιωτικές βάσεις δεδομένων για την πρόσβαση στο ίδιο το εφαρμοστέο δίκαιο. Το κράτος αξιώνει από τον δικαστή να εφαρμόζει με ακρίβεια την ισχύουσα νομοθεσία, χωρίς όμως να του παρέχει ενιαίο, επίσημο και επικαιροποιημένο εργαλείο γνώσης της. Έτσι, η αναζήτηση του δικαίου μετατίθεται σε συνδρομητικές υπηρεσίες, με αποτέλεσμα η απονομή της δικαιοσύνης να στηρίζεται, σε κρίσιμο βαθμό, σε υποδομές που δεν ανήκουν στο κράτος ούτε ελέγχονται από αυτό. Η εξάρτηση αυτή δεν είναι απλώς τεχνική· αγγίζει την ίδια την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και αποκαλύπτει ένα δομικό έλλειμμα του κράτους δικαίου.
Αναρωτιέται κανείς πόσο δύσκολο είναι για την Πολιτεία να οργανώσει μια τέτοια ψηφιακή πρόσβαση στη νομοθεσία, όταν το καταφέρνουν μικρές ιδιωτικές εταιρείες; Και αφού είναι τόσο εύκολο και απαιτεί τόσο ελάχιστους πόρους σε ανθρώπινο δυναμικό και σε χρήματα, γιατί η Πολιτεία δεν εκπληρώνει αυτή τη θεσμική της υποχρέωση απέναντι στους πολίτες; Μια μικρή ομάδα ανθρώπων χρειάζεται και ελαχιστότατα χρήματα. Πόσο δύσκολο είναι αυτό για το πανίσχυρο Κράτος;
Ελλάδα 2026: Αδύνατο για τον πολίτη να γνωρίζει τη νομοθεσία
Οι απλοί πολίτες (οι μη νομικοί, δηλαδή) δεν διαθέτουν συνδρομή σε νομικές βάσεις πληροφοριών! Ως εκ τούτου, για τον πολίτη της Ελλάδας του 2026, η γνώση της ισχύουσας νομοθεσίας δεν είναι απλώς δύσκολη· είναι στην πράξη ανέφικτη. Η διάχυση των διατάξεων σε αλλεπάλληλα ΦΕΚ, τροποποιήσεις και παραπομπές δημιουργεί ένα θραυσματικό τοπίο, στο οποίο η αναζήτηση του τι πραγματικά ισχύει προϋποθέτει εξειδικευμένα εργαλεία και χρόνο που ο πολίτης δεν διαθέτει. Έτσι, ενώ το κράτος απαιτεί συμμόρφωση προς τον νόμο, δεν εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για την ουσιαστική γνώση του. Η αρχή ότι κανείς δεν δικαιολογείται να αγνοεί τον νόμο μετατρέπεται, υπό αυτές τις συνθήκες, σε ένα παράλογο αξίωμα: ένα σύστημα που αξιώνει γνώση χωρίς να την καθιστά προσβάσιμη, δεν ενισχύει την ασφάλεια δικαίου, αλλά υπονομεύει την ίδια τη δημοκρατική του νομιμοποίηση.
Όπως είδαμε παραπάνω, οι δημόσιες πλατφόρμες που υπάρχουν σε πολλές χώρες δεν είναι απλώς αποθετήρια πληροφοριών. Είναι εργαλεία δημοκρατίας: προσφέρουν στον πολίτη τη δυνατότητα να γνωρίζει, να ελέγχει και να συμμετέχει.
Η ανάγκη για μια εθνική βάση νομοθεσίας
Η Ελλάδα χρειάζεται επειγόντως μια επίσημη, ενιαία, δημόσια βάση νομοθεσίας με τα εξής χαρακτηριστικά:
- πλήρη κωδικοποίηση της ισχύουσας νομοθεσίας
- συνεχή και άμεση επικαιροποίηση
- ελεύθερη πρόσβαση για όλους
- σαφήνεια ως προς το τι ισχύει σε κάθε χρονική στιγμή
Δεν πρόκειται για τεχνικό έργο απλώς. Πρόκειται για θεσμική υποχρέωση. Η Εθνική Πύλη Κωδικοποίησης, με προβλεπόμενο χρόνο ολοκλήρωσης το παρελθόν έτος 2023, δεν έχει ακόμα εμφανιστεί στην εργασιακή καθημερινότητα των νομικών, ούτε έλυσε μέχρι στιγμής το πρόβλημα ενημέρωσης των πολιτών. Μπορεί ίσως μελλοντικά να αποτελέσει τη θεσμική απάντηση στο πρόβλημα που συζητούμε, μόνο εφόσον μετατραπεί σε πλήρη, επίσημη και διαρκώς ενημερούμενη βάση του ισχύοντος δικαίου. Διαφορετικά, θα παραμείνει ένα χρήσιμο αλλά μερικό εργαλείο, χωρίς να αίρει την εξάρτηση δικαστών, δικηγόρων και πολιτών από ιδιωτικές νομικές βάσεις.
Η καρδιά του προβλήματος
Η ύπαρξη ιδιωτικών εταιρειών νομικής πληροφορίας δεν είναι η αιτία του προβλήματος, είναι το σύμπτωμα. Και ταυτόχρονα η θεραπεία για ένα σοβαρό και χρονίζον θεσμικό πρόβλημα της χώρας μας. Η Ελληνική Πολιτεία δεν παρέχει στους πολίτες της επίσημη, ενιαία και επικαιροποιημένη γνώση του ισχύοντος δικαίου. Τη γνώση αυτή δεν παρέχει ούτε στους δικαστικούς λειτουργούς, ούτε στους δικαστικούς υπαλλήλους, ούτε στους δικηγόρους, οδηγώντας τους σε εξάρτηση από ιδιωτικές συνδρομητικές υπηρεσίες.
Εν κατακλείδι: Ο μεν πολίτης δεν μπορεί να γνωρίζει το ισχύον δίκαιο, ο δε δικαστής, ο δικαστικός υπάλληλος, ο δικηγόρος αγοράζει την πρόσβαση στη νομοθεσία από ιδιώτες.
Απομένει ένα μεγάλο αναπάντητο ΓΙΑΤΙ.
Και γιατί το 2003, που εισήλθα στο δικαστικό σώμα, μοιάζει τόσο απελπιστικά με το 2026; Μοιάζει σαν να έχει παγώσει ο χρόνος στη χώρα μας…
* O Δήμος Χρυσός είναι Εφέτης Δ.Δ.
