Του Διονύση Γκουτζουρή
Στις 24 Φεβρουαρίου του 2022, αυτό που ακουγόταν ως φημολογία έγινε πράξη, επιβεβαιώνοντας τους αναλυτές, οι οποίοι είτε είχαν πρόσβαση στο Κρεμλίνο, είτε είχαν αφουγκραστεί την ώσμωση στο στρατηγείο του Πούτιν. Τα ρωσικά στρατεύματα εισέβαλαν στα ουκρανικά εδάφη και ξεκίνησε ένας πόλεμος, που κανείς δεν περίμενε ότι θα έχει διάρκεια 1.460 ημέρες. Η σθεναρή ουκρανική αντίσταση κρατάει ακόμη και η Ευρώπη παρακολουθεί με κομμένη ανάσα, τασσόμενη με την Ουκρανία και ευρισκόμενη σε «ψυχρό» και εμπορικό πόλεμο με τη Ρωσία.
Ο υπόλοιπος κόσμος, ωστόσο, έχει κι αυτός εμπλοκή, αφού η πολεμική ρήξη Κιέβου-Μόσχας έχει προκαλέσει ενεργειακές αρρυθμίες σε όλη την υφήλιο.
Το σκηνικό του τρόμου στο μέτωπο δεν διαφέρει σε τίποτα με τους πολέμους του παρελθόντος. Απώλειες στρατιωτών και αμάχων, βασανισμοί, κατεστραμμένες πόλεις, άστεγοι, βαριά τραυματισμένοι και ανάπηροι, πληθυσμοί στο σκοτάδι και στο κρύο.
Άλλα γεγονότα είναι αυτά, όμως, που κατατάσσουν τη συγκεκριμένη μάχη γειτόνων σε ένα ξεχωριστό ράφι της βιβλιογραφίας των πολέμων του πλανήτη από την αρχαιότητα ως σήμερα. Τέσσερα χρόνια τώρα, κι ενώ στο μέτωπο χάνονται ζωές, μια παράλληλη μάχη διεξάγεται στα διπλωματικά, εμπορικά και διοικητικά κέντρα, με στόχο τόσο η Ρωσία όσο και η Ουκρανία να πλήξουν η μία την άλλη και σε άλλα επίπεδα.
Ποτέ άλλοτε δεν είχε υπάρξει τόση ταυτόχρονη πολιτική, διπλωματική και εμπορική αντιπαράθεση σε πολεμική διαδικασία. Ο απομονωμένος, αλλά ισχυρός Πούτιν, προσπαθεί να αποκρούσει τα εμπάργκο, στρεφόμενος προς την Ασία και κάνει ενεργειακό μπούλινγκ στο Κίεβο και στις χώρες που το στηρίζουν, ενώ ο ανίσχυρος, αλλά με πολλές συμμαχίες Ζελένσκι, ψάχνει ακόμη περισσότερες «φιλίες» και υπόσχεται μελλοντικές εμπορικές συμφωνίες για να αγοράσει όπλα σε καλές τιμές, να λάβει παχυλά δάνεια και να εκμεταλλευτεί τον αποθεματικό θησαυρό της Μόσχας.
Ποιες είναι, όμως, οι διεθνείς κυρώσεις, των τελευταίων τεσσάρων ετών που αντιμετωπίζει η Ρωσία μετά την εισβολή της;
1. Οικονομικές και διπλωματικές κυρώσεις
Οι οικονομικές κυρώσεις αποτελούν τον πυρήνα της διεθνούς πίεσης προς της Μόσχα και εφαρμόζονται κυρίως από την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, τον Καναδά και την Ιαπωνία.
Συγκεκριμένα, η ΕΕ έχει εγκρίνει πολλές δέσμες κυρώσεων από το 2022 και μετά, κάθε μία με συγκεκριμένο στόχο και περιεχόμενο.
Οι σημαντικότερες δράσεις περιλαμβάνουν:
- Ατομικές κυρώσεις σε περισσότερα από 2.700 φυσικά πρόσωπα και οντότητες συμπεριλαμβανομένων ανώτερων αξιωματούχων, ολιγαρχών, πολιτικών, κρατικών επιχειρηματιών και στρατιωτικών ηγετών, που υποστηρίζουν ή σχετίζονται με τον πόλεμο.
- Οικονομικούς και εμπορικούς περιορισμοί, μέσω απαγορεύσεων εισαγωγής και εξαγωγής κρίσιμων προϊόντων ενέργειας (κυρίως ρωσικού πετρελαίου), τεχνολογίας και αγαθών διπλής χρήσης (χημικές ουσίες, drones, εξαρτήματα κ.ά.).
Για να μην εκτοξευτούν οι παγκόσμιες τιμές στο πετρέλαιο, αποφασίστηκε το Price Cap (πλαφόν) στο ρωσικό πετρέλαιο που διακινείται διεθνώς διά θαλάσσης, όταν χρησιμοποιούνται δυτικές ασφαλιστικές ή ναυτιλιακές υπηρεσίες. Η λογική δεν ήταν να σταματήσει πλήρως η εξαγωγή ρωσικού πετρελαίου αλλά να επιτρέπεται η πώληση πετρελαίου μόνο κάτω από συγκεκριμένη ανώτατη τιμή και να περιοριστούν τα έσοδα της Ρωσίας, χωρίς να διαταραχτεί πλήρως η παγκόσμια αγορά. Με το εμπάργκο και το πλαφόν μειώθηκαν τα έσοδα ανά βαρέλι, αυξήθηκε το κόστος μεταφοράς (γι΄ αυτό και αναπτύχθηκε ο «σκιώδης στόλος») και το κυριότερο, επιτεύχθηκε ενεργειακή απεξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία.
Η Μόσχα, ως απάντηση, αναπροσάρμοσε τις ροές προς Ινδία και Κίνα, μειώνοντας εν μέρει τον αντίκτυπο.
- Απαγόρευση πρόσβασης σε χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και περιορισμούς στην πρόσβαση σε διεθνή συστήματα πληρωμών (π.χ. SWIFT) καθώς και απαγόρευση επενδύσεων σε τομείς στρατηγικής σημασίας.
- Ενεργειακούς περιορισμούς, μέσω σταδιακής απαγόρευσης εισαγωγής ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου και άλλων ενεργειακών προϊόντων, με απώτερο στόχο, φυσικά, τη σταδιακή αποκόλληση από την ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία.
- Και τέλος, μέτρα ενάντια στον «σκιώδη στόλο», δηλαδή προσθήκη εκατοντάδων δεξαμενόπλοιων και πλοίων -που χρησιμοποιούνται για να παρακάμπτουν τις κυρώσεις- στη λίστα αποκλεισμού, που σημαίνει απαγόρευση πρόσβασης σε συγκεκριμένα, κυρίως ευρωπαϊκά λιμάνια.
Αυτονόητες είναι και οι διπλωματικές κυρώσεις, περιορισμοί δηλαδή στην πρόσβαση και στις μετακινήσεις Ρώσων αξιωματούχων εντός της ΕΕ και παύση διπλωματικών σχέσεων.
Το πάγωμα των συναλλαγματικών αποθεμάτων της Κεντρικής Τράπεζας, η μεγαλύτερη κύρωση μέχρι στιγμής
Λίγες ημέρες μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η ΕΕ, οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, ο Καναδάς και η Ιαπωνία προχώρησαν σε μια πρωτοφανή απόφαση. Το πάγωμα μεγάλου μέρους των διεθνών αποθεμάτων της Κεντρικής Τράπεζας της Ρωσίας που βρίσκονταν σε ξένες δικαιοδοσίες.
Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Η Ρωσία είχε συσσωρεύσει περίπου 600 δισ. δολάρια σε αποθεματικά (συνάλλαγμα, χρυσό, ομόλογα) για να μπορεί να στηρίξει το ρούβλι σε περίπτωση κρίσης, να χρηματοδοτήσει μελλοντικές εισαγωγές και να διατηρήσει τη σταθερότητα στο τραπεζικό της σύστημα.
Με το πάγωμα περιορίζεται δραστικά η δυνατότητα παρέμβασης της Μόσχας στις συναλλαγματικές ισοτιμίες και το ρούβλι βρίσκεται πλέον σε περιβάλλον αστάθειας και ως γνωστόν, τα νομίσματα όταν εισέρχονται σε καθεστώς αστάθειας, χρειάζονται χρόνο για επανασταθεροποίηση.
Αυτή η κύρωση θεωρείται ιστορική, διότι σπάνια αποτελεί άμεσο στόχο η κεντρική τράπεζα μιας μεγάλης οικονομίας και δημιούργησε διεθνή συζήτηση για το κατά πόσο τα συναλλαγματικά αποθέματα άλλων χωρών είναι ασφαλή στη Δύση.
Παρότι η Ρωσία προσαρμόστηκε (με ελέγχους κεφαλαίων και στροφή προς ασιατικές αγορές), το μέτρο περιόρισε σημαντικά την ευελιξία της οικονομικής της πολιτικής.
2. Χρηματοπιστωτικές κυρώσεις
Η ΕΕ, οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, ο Καναδάς, η Ιαπωνία και άλλες χώρες έχουν επιβάλει δικές τους χρηματοπιστωτικές κυρώσεις, όπως πάγωμα περιουσιακών στοιχείων της Ρωσίας σε ξένες τράπεζες και χρηματοπιστωτικούς φορείς.
Απαγόρευση συναλλαγών με ρωσικές τράπεζες και επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένου του αποκλεισμού τραπεζών από διεθνή συστήματα πληρωμών. Εμπάργκο σε εξαγωγή τεχνολογίας υψηλής αξίας, όπως μικροηλεκτρονικά και λογισμικά, που μπορούν να ενισχύσουν τη στρατιωτική παραγωγή.
3. Αθλητικές κυρώσεις
Ένας από τους πιο γνωστούς τομείς κυρώσεων είναι οι αθλητικοί αποκλεισμοί, που στοχεύουν να απομονώσουν τη Ρωσία από τον παγκόσμιο αθλητισμό.
Μετά τη ρωσική εισβολή, η FIFA και η UEFA αποφάσισαν να αποκλείσουν όλες τις ρωσικές εθνικές ομάδες και συλλόγους από τις διεθνείς διοργανώσεις, συμπεριλαμβανομένων του Παγκοσμίου Κυπέλλου και των Ευρωπαϊκών Κυπέλλων.
Αυτή η απόφαση είχε άμεση επίπτωση στην ομάδα της Ρωσίας για τα προκριματικά και τη συμμετοχή σε διοργανώσεις, όπως το Παγκόσμιο Κύπελλο, τα Ευρωπαϊκά Πρωταθλήματα και οι διασυλλογικές διοργανώσεις.
Ωστόσο, πρόσφατα υπάρχει συζήτηση από τη FIFA για πιθανή αναίρεση ή αλλαγή του αποκλεισμού, κάτι που έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από κράτη της ΕΕ.
Ομοίως, οι ρωσικές ομάδες έχουν αποκλειστεί από τις διοργανώσεις της Euroleague και της FIBA.
Η ΔΟΕ είχε πρωτοστατήσει στον αποκλεισμό ρωσικών και λευκορωσικών ομάδων από τις Ολυμπιακές Διοργανώσεις για το 2024 και το 2026, και επιτρέπει τη συμμετοχή με ουδέτερο καθεστώς σε συγκεκριμένους αθλητές, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, π.χ. να μην έχουν υποστηρίξει ποτέ στο παρελθόν τη ρωσική κυβέρνηση, ακόμη κι αν δεχθούν συμμετοχή ως ουδέτεροι αθλητές.
Ορισμένες διεθνείς αθλητικές ομοσπονδίες, όπως η Διεθνής Ομοσπονδία Σκι και άλλοι φορείς, έχουν επίσης απαγορεύσει τη συμμετοχή ρωσικών ομάδων ή την εκπροσώπησή τους με εθνικά σύμβολα σε σημαντικά παγκόσμια γεγονότα.
Υπάρχουν και αθλητικές μονάδες, στις οποίες Ρώσοι αθλητές έχουν αποκλειστεί εντελώς (π.χ. σε πολλά πρωταθλήματα στίβου, πατινάζ, ομαδικών σπορ και άλλων παγκόσμιων διοργανώσεων).
Οι συνέπειες του πολέμου σε Ρωσία, Ουκρανία, Λευκορωσία, Ευρώπη, Αμερική και Ασία
Ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας δεν είναι μια διμερής σύγκρουση με περιορισμένες επιπτώσεις. Έχει μετατραπεί σε έναν πόλεμο με βαθιές γεωπολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες, οι οποίες επηρεάζουν την Ευρώπη και μεγάλες δυνάμεις παγκοσμίως.
Η Ουκρανία έχει υποστεί τις πιο άμεσες και καταστροφικές συνέπειες.
Ανθρώπινο κόστος
Δεκάδες χιλιάδες νεκροί και τραυματίες, εκατομμύρια πρόσφυγες προς χώρες της ΕΕ, τεράστιος εσωτερικός εκτοπισμός πληθυσμού.
Οικονομική καταστροφή
Καταστροφή υποδομών (ενέργεια, μεταφορές, κατοικίες), συρρίκνωση του ΑΕΠ από τα πρώτα χρόνια του πολέμου και υποχρεωτική εξάρτηση από τη δυτική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια.
Ο πόλεμος έχει μετατρέψει τη χώρα σε πεδίο μάχης αλλά και σε σύμβολο αντίστασης για τη Δύση. Έχει ενισχύει την εθνική της ταυτότητα, αλλά παράλληλα έχει υποχρεώσει την Ουκρανία σε πολιτική και στρατηγική αναδιάταξη, καθώς έχει επιταχύνει την πορεία της προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ.
Η Ρωσία δεν έχει υποστεί καταστροφές στο έδαφός της σε αντίστοιχη κλίμακα, αλλά αντιμετωπίζει σημαντικές συνέπειες.
Οικονομικές επιπτώσεις
Εκτεταμένες δυτικές κυρώσεις και απώλεια πρόσβασης σε δυτική τεχνολογία και κεφάλαια. Η Ρωσία υποχρεώθηκε να στραφεί εμπορικά προς την Ασία (Ινδία και Κίνα).
Παρά τη σχετική ανθεκτικότητα της οικονομίας, έχει υποστεί μακροπρόθεσμη φθορά παραγωγικής βάσης και φυσικά αύξηση στρατιωτικών δαπανών εις βάρος κοινωνικών τομέων.
Δημογραφικό και κοινωνικό κόστος
Στρατιωτικές απώλειες, μετανάστευση μορφωμένων νέων και περιορισμός πολιτικών ελευθεριών. Διεθνής απομόνωση και ψυχρές σχέσεις με τη Δύση. Εμβάθυνση σχέσεων με την Κίνα και άλλες μη δυτικές δυνάμεις ως αντιστάθμισμα.
Λευκορωσία: Εξάρτηση και στρατιωτικοποίηση
Η Λευκορωσία λειτουργεί ως βασικός σύμμαχος της Ρωσίας με παροχή εδάφους για ρωσικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα δυτικές κυρώσεις και την περαιτέρω διεθνή απομόνωση. Το έδαφός της έχει στρατιωτικοποιηθεί και το καθεστώς του Αλεξάντερ Λουκασένκο έχει γίνει ακόμη πιο εξαρτημένο από τη Μόσχα.
Πολωνία: Γεωπολιτικός κόμβος
Η Πολωνία έχει επηρεαστεί έντονα, ίσως περισσότερο από κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Έχει υποδεχθεί εκατομμύρια Ουκρανούς πρόσφυγες με αποτέλεσμα την κοινωνική και οικονομική επιβάρυνση. Έχει υποχρεωθεί σε σημαντική αύξηση των αμυντικών της δαπανών, με παράλληλη ενίσχυση του ρόλου της εντός του ΝΑΤΟ. Η Πολωνία έχει αναδειχθεί σε βασικό πυλώνα ασφάλειας της ανατολικής Ευρώπης.
Ηνωμένες Πολιτείες: Στρατηγικός υποστηρικτής
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρέχουν δισεκατομμύρια σε στρατιωτική και οικονομική βοήθεια, έχουν ενισχύσει την παρουσία τους στην Ευρώπη -παρά το αφήγημα του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος συχνά πυκνά λέει πως η Ευρώπη πρέπει να λύσει μόνη τα προβλήματά της- και χρησιμοποιούν τον πόλεμο για να εδραιώσουν τη δυτική συμμαχία. Ωστόσο: Υπάρχει εσωτερική πολιτική πόλωση για το κόστος της βοήθειας και ο πόλεμος επιταχύνει τη στρατηγική αντιπαράθεση με Ρωσία και Κίνα.
Κίνα: Προσεκτική ισορροπία
Η Κίνα δεν έχει καταδικάσει ανοιχτά τη Ρωσία και παρακολουθεί με μάλλον συμμαχικό πνεύμα τις ενέργειες της Μόσχας. Τα οφέλη της είναι η αγορά ρωσικής ενέργειας σε χαμηλότερες τιμές και η ενίσχυση της γεωοικονομικής της επιρροής στην Ευρώπη. Παράλληλα, προσπαθεί να αποφύγει με διπλωματικούς ελιγμούς δευτερογενείς κυρώσεις από τη Δύση. Το Πεκίνο αξιοποιεί τη σύγκρουση για να ενισχύσει τον ρόλο της ως εναλλακτικός πόλος ισχύος, δοκιμάζοντας τα όρια της δυτικής ενότητας.
Ο πόλεμος έχει δημιουργήσει ένα πλέγμα επιπτώσεων και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, έως την Αφρική και από την Ανατολική Ασία έως τη Λατινική Αμερική. Σε πολλές περιπτώσεις, ο πόλεμος λειτούργησε ως καταλύτης για βαθιές στρατηγικές και οικονομικές αλλαγές.
Η Γερμανία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας που αναγκάστηκε να αναθεωρήσει θεμελιώδεις επιλογές δεκαετιών. Για χρόνια, η γερμανική οικονομία βασιζόταν σε φθηνή ρωσική ενέργεια, κυρίως φυσικό αέριο. Μετά την εισβολή και τη διακοπή των ροών, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με ενεργειακή κρίση, αυξημένο πληθωρισμό και πιέσεις στη βιομηχανία της. Ταυτόχρονα, το Βερολίνο προχώρησε σε ιστορική στροφή αμυντικής πολιτικής, ανακοινώνοντας τεράστια αύξηση στρατιωτικών δαπανών και αναλαμβάνοντας πιο ενεργό ρόλο στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Ο πόλεμος επιτάχυνε επίσης τη μετάβαση προς ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την αναζήτηση εναλλακτικών προμηθευτών.
Στον ευρωπαϊκό βορρά, η Φινλανδία εγκατέλειψε δεκαετίες στρατιωτικής ουδετερότητας και εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ. Η απόφαση αυτή άλλαξε ριζικά τη γεωπολιτική ισορροπία στη Βαλτική και αύξησε σημαντικά τα χερσαία σύνορα του ΝΑΤΟ με τη Ρωσία. Για τη Φινλανδία, η ένταξη θεωρήθηκε εγγύηση ασφάλειας απέναντι σε μια πιο επιθετική Μόσχα. Παράλληλα, η κοινωνία της προσαρμόστηκε σε νέα δεδομένα άμυνας και στρατηγικής ετοιμότητας.
Η Τουρκία ακολούθησε διαφορετική πορεία. Αν και μέλος του ΝΑΤΟ, δεν προσχώρησε πλήρως στο δυτικό καθεστώς κυρώσεων. Αντίθετα, επιδίωξε ρόλο διαμεσολαβητή, ιδίως σε συμφωνίες για τις εξαγωγές σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Παράλληλα, αύξησε το εμπόριό της με τη Ρωσία και αξιοποίησε τη γεωπολιτική της θέση για να ενισχύσει την αυτονομία της απέναντι τόσο στη Δύση όσο και στη Μόσχα. Η Άγκυρα βρέθηκε έτσι σε λεπτή ισορροπία: στρατηγικός εταίρος της Ουκρανίας σε ορισμένους τομείς, αλλά και οικονομικός συνομιλητής της Ρωσίας.
Η Ινδία επωφελήθηκε από την αναδιάταξη των ενεργειακών ροών. Αγόρασε μεγάλες ποσότητες ρωσικού πετρελαίου σε χαμηλότερες τιμές, ενισχύοντας την ενεργειακή της ασφάλεια και περιορίζοντας τον πληθωρισμό. Ταυτόχρονα, διατήρησε στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλους δυτικούς εταίρους, ακολουθώντας πολιτική στρατηγικής αυτονομίας. Ο πόλεμος ενίσχυσε την εικόνα της Ινδίας ως ανεξάρτητου πόλου ισχύος που αποφεύγει τη μονοδιάστατη ευθυγράμμιση.
Η Ιαπωνία, από την άλλη, υιοθέτησε πιο σαφή φιλοδυτική στάση. Επέβαλε κυρώσεις στη Ρωσία και αύξησε τις αμυντικές της δαπάνες, ενισχύοντας τη συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο πόλεμος στην Ευρώπη ενίσχυσε τις ανησυχίες στο Τόκιο για την περιφερειακή ασφάλεια στην Ασία και συνέβαλε σε μια ευρύτερη αναθεώρηση της ιαπωνικής στρατηγικής άμυνας.
Στη Λατινική Αμερική, χώρες όπως η Βραζιλία επέλεξαν ουδέτερη ή ισορροπημένη στάση. Οι επιπτώσεις εκεί ήταν κυρίως οικονομικές: διακυμάνσεις στις τιμές λιπασμάτων και αγροτικών προϊόντων, καθώς η Ρωσία αποτελεί σημαντικό προμηθευτή. Παράλληλα, αρκετές κυβερνήσεις επιδίωξαν να αποφύγουν την ευθυγράμμιση με ένα από τα δύο στρατόπεδα, διατηρώντας ανοιχτούς διαύλους τόσο με τη Δύση όσο και με τη Μόσχα.
Στην Αφρική και στη Μέση Ανατολή, οι συνέπειες ήταν πιο άμεσες σε κοινωνικό επίπεδο. Πολλές χώρες εξαρτώνται από εισαγωγές σιτηρών από τη Ρωσία και την Ουκρανία. Η διακοπή ή ο περιορισμός των εξαγωγών προκάλεσε αυξήσεις τιμών και επισιτιστικές πιέσεις. Σε ευάλωτες οικονομίες, αυτό ενίσχυσε την κοινωνική αστάθεια. Ταυτόχρονα, ορισμένα κράτη της Μέσης Ανατολής επωφελήθηκαν από υψηλότερες τιμές ενέργειας, αυξάνοντας τα έσοδά τους από πετρέλαιο και φυσικό αέριο.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
