Του Στέφανου Νικολαΐδη
Ο πόλεμος που ξέσπασε στις 24 Φεβρουαρίου 2022 δεν ήταν μια «στιγμιαία» έκρηξη ιστορίας, ούτε μια αιφνιδιαστική απόφαση της Μόσχας.
Ήταν το αποτέλεσμα μιας μακράς, συσσωρευμένης γεωπολιτικής έντασης που ξεκινά από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 και διατρέχει τρεις δεκαετίες αμοιβαίας καχυποψίας, χαμένων ευκαιριών και στρατηγικών παρερμηνειών. Πώς φτάσαμε από την υπόσχεση μιας «κοινής ευρωπαϊκής ασφάλειας» σε έναν πόλεμο πλήρους κλίμακας στην καρδιά της Γηραιάς Ηπείρου;
Η ανεξαρτησία της Ουκρανίας, οι διαδοχικές διευρύνσεις του ΝΑΤΟ προς Ανατολάς, οι «πορτοκαλί» και «ευρωπαϊκές» επαναστάσεις στο Κίεβο, η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και ο πόλεμος στο Ντονμπάς αποτέλεσαν κρίκους της ίδιας αλυσίδας. Για τη Μόσχα, η Ουκρανία δεν ήταν απλώς ένα γειτονικό κράτος αλλά ζήτημα ιστορικής ταυτότητας και στρατηγικού βάθους. Για τη Δύση, ήταν κυρίαρχο κράτος με δικαίωμα επιλογής συμμαχιών.
Ανάμεσα σε αυτές τις δύο αφηγήσεις, η ένταση ωρίμαζε.
Τέσσερα χρόνια μετά τη ρωσική εισβολή, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς άρχισε ο πόλεμος, αλλά αν μπορούσε ποτέ να αποφευχθεί. Ήταν μοιραία σύγκρουση δύο ασύμβατων οραμάτων για την ευρωπαϊκή ασφάλεια ή αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών που οδήγησαν σε αδιέξοδο; Για να κατανοήσουμε το σήμερα, οφείλουμε να επιστρέψουμε λίγο πριν το 1991, εκεί όπου γράφτηκε το πρώτο κεφάλαιο αυτής της σύγκρουσης.
Πώς ξεκίνησαν όλα
Συχνά λέγεται ότι όλα ξεκίνησαν το 2022 με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, στην πραγματικότητα όμως οι ρίζες είναι πολύ πιο βαθιές και πηγαίνουν αρκετά πίσω.
Θα πρέπει να πάμε στην πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989, εκεί που τελειώνει η ισχύς της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία καταρρέει και αναδεικνύονται οι νέες δημοκρατίες στην περιοχή που μέχρι τότε ήταν σοβιετικό έδαφος. Η επιρροή της Μόσχας καταρρέει, είναι πια πολύ περιορισμένη, δεν έχει καμία σχέση με την αίγλη του παρελθόντος. Κοινώς, έχουμε το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Στον χώρο αυτό αποκτά κρατική υπόσταση μεταξύ των άλλων χωρών και η Ουκρανία, η οποία το 1991 κηρύσσει την ανεξαρτησία της. Η Ρωσία τότε τυπικά αναγνωρίζει την ύπαρξη της Ουκρανίας, ωστόσο δεν την αποδέχεται ψυχικά.
Το 1994 έχουμε το περίφημο Μνημόνιο της Βουδαπέστης, το οποίο προβλέπει ότι η Ουκρανία παραδίδει τα πυρηνικά της στη Ρωσία, στο πλαίσιο της μη διασποράς τους, και ως αντάλλαγμα λαμβάνει εγγυήσεις ασφαλείας από Ρωσία, ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο για την ανεξαρτησία της και την εδαφική της ακεραιότητα.
Από εκεί και πέρα για μεγάλο χρονικό διάστημα, μέχρι την πρώτη εισβολή της Ρωσίας το 2014 στην Κριμαία, η πολιτική σκηνή της χώρας είναι διαιρεμένη σε φιλορώσους και ουκρανιστές. Με άλλα λόγια, είχαμε εναλλαγή στην εξουσία πολιτικών προσώπων που είτε επιθυμούσαν η Ουκρανία να παραμείνει δεμένη στο «άρμα» της Ρωσίας, είτε υποστήριζαν την προσχώρηση στο ΝΑΤΟ και την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το στρατηγικό δίλημμα ήταν Ρωσία ή Δύση.
Από την Πορτοκαλί Επανάσταση στην εισβολή του 2014
Το 2004 ξέσπασε η περίφημη «Πορτοκαλί Επανάσταση», που αποτελεί σημείο τομής στη μετασοβιετική πορεία της Ουκρανίας.
Είναι η περίοδος όπου οι Ουκρανοί ξεσηκώθηκαν θεωρώντας το αποτέλεσμα των τότε εκλογών με την επικράτηση των φιλορωσικών δυνάμεων ως αποτέλεσμα νοθείας. Ο ξεσηκωμός του κόσμου οδήγησε στο να έρθει στην εξουσία η φιλοδυτική κυβέρνηση με επικεφαλής τον Βίκτορ Γιούστσενκο. Αμέσως μετά συνεχίστηκε η εναλλαγή κυβερνήσεων μεταξύ φιλοδυτικών και φιλορωσικών, μέχρι και το 2010, όταν στην εξουσία ανήλθε ο Βίκτορ Γιανουκόβιτς.
Ο πρόεδρος Γιανουκόβιτς ήταν ο «ισχυρός άνδρας» της Ρωσίας στην Ουκρανία, εξαιρετικά φιλορώσος, ο οποίος μάλιστα απέρριψε το 2013 την υπογραφή συμφωνίας σύνδεσης της Ουκρανίας με την ΕΕ. Ήταν ακριβώς το σημείο που ξεκίνησαν οι δυσκολίες για τον ουκρανικό λαό.
Μάλιστα, ο Γιανουκόβιτς εκδιώχθηκε και αναγκάστηκε να φύγει από το Κίεβο, με προορισμό τη Ρωσία. Στο Κρεμλίνο τότε καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι χάνει την Ουκρανία, με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε στην εισβολή της Ρωσίας στην Κριμαία το 2014.
Σημείο καμπής ήταν τόσο η εξέγερση στο Μαϊντάν, όσο και οι συμφωνίες του Μινσκ (2014-2015).
Σίγουρα όλες οι εξεγέρσεις, ακόμη και των φιλορώσων αυτονομιστών σε Ντονμπάς (Ντονέτσκ - Λουχάνσκ) που είχαν τη στρατιωτική στήριξη της Μόσχας, αποτελούν σημαντικά ορόσημα. Ωστόσο, αυτό που ώθησε στη συνέχεια τη Ρωσία να προχωρήσει σε εκτεταμένη επιχείρηση εναντίον της Ουκρανίας ήταν η -κατά τους Ρώσους- μη υλοποίηση των συμφωνιών του Μινσκ.
Όταν η Ρωσία εισέβαλε για πρώτη φορά στην Ουκρανία και στην Κριμαία το 2014, με γερμανική κυρίως μεσολάβηση υπογράφηκε η 1η Συμφωνία του Μινσκ. Αργότερα, όταν προκλήθηκαν εκ νέου εχθροπραξίες το 2015, συνάφθηκε και η 2η Συμφωνία.
Αξίζει να σημειωθεί πως και οι δύο πλευρές κατηγορούν η μία την άλλη ότι δεν εφάρμοσαν τις παραπάνω συμφωνίες στο ακέραιο. Αυτή είναι και η ιστορική αλήθεια. Δηλαδή πρακτικά ούτε η Ρωσία απέσυρε τα στρατεύματά της, ούτε η Ουκρανία έδωσε μέσω του Συντάγματος το ιδιαίτερο καθεστώς (αποκέντρωση και προσωρινή αυτοδιοίκηση σε Ντονέτσκ και Λουχάνσκ) που είχε υποσχεθεί, ούτε παρέδωσε τον βαρύ οπλισμό όπως είχε δεσμευτεί.
Τα επιχειρήματα της Μόσχας
Πριν προχωρήσουμε στη ρωσική εισβολή του 2022, έχει σημασία να θυμόμαστε πως η Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν επιχειρεί τα τελευταία χρόνια την αναβίωση ενός «ιμπεριαλιστικού οράματος», όπως το χαρακτηρίζουν αναλυτές. Κοινή πεποίθηση είναι ότι η Ρωσία πρέπει να αποτελεί παγκόσμια δύναμη και η Ουκρανία είναι κεντρικό κομμάτι αυτού του οράματος.
Με άλλα λόγια, εκτός του ότι οι Ρώσοι βλέπουν την Ουκρανία ως τμήμα της ρωσικής ιστορικής αφήγησης, ιστορικοί εκτιμούν ότι είναι δύσκολο για τη Μόσχα να αποδεχτεί το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης. Απεναντίας, η Ρωσία θεωρεί πως η επέκταση του ΝΑΤΟ στην Ανατολή «φέρνει τον εχθρό στα σύνορά της», θέλει μια ζώνη ασφαλείας περιμετρικά των ρωσικών συνόρων, προκειμένου να μην νιώθει την πίεση της Δύσης, ενώ επιδιώκει οπωσδήποτε έξοδο στη Μαύρη Θάλασσα και στην Κριμαία.
Εφόσον η Ουκρανία συνέχιζε τη νατοϊκή και ευρωπαϊκή της διαδικασία, η Ρωσία θα είχε σοβαρό πρόβλημα πρόσβασης και στη συνέχεια ελέγχου της Μαύρης Θάλασσας, κάτι που κατ' επέκταση θα την απομόνωνε και από τις «Θερμές Θάλασσες», τη Μεσόγειο κατά βάση.
Θα πρέπει να γίνει κατανοητό πως βρισκόμαστε σε μια περιοχή όπου περίπου το 20% του πληθυσμού είναι ρωσόφωνοι Ουκρανοί πολίτες -κατά τους Ουκρανούς- και Ρώσοι κατά τη Ρωσία. Άρα στα μάτια των Ρώσων και της ρωσικής ηγεσίας, καθετί που συνέβη το 2014 ήταν ένας απελευθερωτικός αγώνας με σκοπό την προστασία των Ρώσων αδερφών τους.
Πράγματι, το ρωσικό στοιχείο αποτελεί πλειοψηφία στην Κριμαία, όπως και σε άλλες περιοχές της Ουκρανίας που έχει στοχεύσει η Ρωσία. Η ρητορική λοιπόν της Μόσχας εστιάζει στο να τους απελευθερώσει από το καταπιεστικό καθεστώς της Ουκρανίας, που θέλει να τους εντάξει στο ΝΑΤΟ, αν και οι ίδιοι δεν το επιθυμούν, άρα να τους σώσει από τα δεινά που τους επιβάλλονται.
Η λεγόμενη «αποναζιστικοποίηση»
Αυτό ήταν η ρωσική επιχειρηματολογία κατά την εισβολή στην Κριμαία. Λίγα χρόνια αργότερα εμφανίστηκε και η λεγόμενη ανάγκη για «αποναζιστικοποίηση», επιχείρημα που υπήρχε μεν και το 2014, αλλά δεν είχε προβληθεί τόσο πολύ από το Κρεμλίνο.
Φτάνοντας χρονικά στο 2022, η απελευθέρωσης του ρωσικού πληθυσμού, ο οποίος υπέφερε από ναζιστικές συμπεριφορές των ταγμάτων του Αζόφ ήταν το εφαλτήριο για τις επόμενες κινήσεις της Μόσχας.
Τα παραπάνω ήταν η αφορμή για την εισβολή στην Ουκρανία. Τα βαθύτερα αίτια έχουν να κάνουν με τα εξής:
- απογοήτευση από τη μη τήρηση των συμφωνιών του Μινσκ
- στρατηγική σημασία της Ουκρανίας για τη Ρωσία
- λογική του Κρεμλίνου ότι οφείλει να παρεμβαίνει στις γύρω περιοχές (βλ. 2008 με Γεωργία)
Παράλληλα, η Ρωσία παρατήρησε πως μετά την εισβολή του 2014 στην Κριμαία η αντίδραση της Ευρώπης και των ΗΠΑ ήταν χαλαρή, με τους Αμερικανούς να έχουν στρέψει το βλέμμα τους προς την Κίνα, η οποία αντιμετωπιζόταν πλέον ως «μεγάλος εχθρός» από την αμερικανική πλευρά.
Άλλωστε, πριν τον πόλεμο στην Ουκρανία, δεν είναι τυχαίο ότι πλήθαιναν οι συζητήσεις για το αν το ΝΑΤΟ έχει πια λόγο ύπαρξης. Βρισκόμαστε σε μια περίοδο όπου: μεγάλο τμήμα της Ευρώπης είναι ενεργειακά εξαρτώμενο από τη Ρωσία, η Μόσχα είναι ισχυρός εταίρος της Γερμανίας. Επομένως, η Μόσχα αισθάνθηκε ικανή για εισβολή στην Ουκρανία το 2022, καθώς λόγω της ενεργειακής της ισχύος εκτιμούσε πως η Ευρώπη δεν θα αντιδρούσε δυναμικά.
Συνοψίζοντας, οι θέσεις των δύο πλευρών, που έχουν πυροδοτήσει μεγάλη συζήτηση, είναι οι εξής: Αφενός, το ΝΑΤΟ κακώς έφτασε στα σύνορα με τη Ρωσία, μην αφήνοντάς τη να «αναπνέει», από την άλλη πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί ούτε η Ρωσία ούτε καμία άλλη χώρα να καθορίζει τι θα κάνουν τα γειτονικά της κράτη.
Σε κάθε περίπτωση, δεν έχουμε να κάνουμε με έναν αιφνίδιο πόλεμο, αλλά με την κορύφωση συγκρούσεων που μετράνε πάνω από τρεις δεκαετίες.
Δεν ήταν λίγοι όσοι αμφισβητούσαν τις πιθανότητες να ξεσπάσει πόλεμος τον Φεβρουάριο του 2022, θεωρώντας πιο ρεαλιστικό το σενάριο ότι ο Πούτιν μπλοφάρει και πιέζει για να κερδίσει τη μη είσοδο της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ.
Τέσσερα χρόνια μετά, το μέλλον του πολέμου φαντάζει πιο ρευστό παρά ποτέ.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
