Ζούμε στην εποχή της απόλυτης οικολογικής σχιζοφρένειας. Κάθε πρωί, ο μέσος Ευρωπαίος πολίτης ξεκινά τη μέρα του παλεύοντας να τρυπήσει τον χυμό του (κι ο Έλληνας το φρέντο του) με ένα χάρτινο καλαμάκι που διαλύεται στο στόμα του μετά από τρεις γουλιές. Νιώθει υπεύθυνος, μα κυρίως νιώθει «πράσινος». Πληρώνει το περιβαλλοντικό του τέλος για την πλαστική σακούλα στο σούπερ μάρκετ, ίσως και να μετράει ενοχικά το ανθρακικό του αποτύπωμα αν τολμήσει να ταξιδέψει με αεροπλάνο. Από την εταιρική πλευρά, οι δείκτες ESG (Environmental, Social, and Governance) καθορίζουν επενδύσεις δισεκατομμυρίων και εταιρικοί κολοσσοί διαφημίζουν με καμάρι ότι τα καπάκια στα μπουκάλια τους είναι πλέον μη αποσπώμενα για τη σωτηρία των ωκεανών.
Την ίδια ακριβώς στιγμή, λίγο πιο ανατολικά ή λίγο πιο νότια από τη χώρα μας, ο πλανήτης ανατινάζεται κυριολεκτικά στον αέρα.
Είναι εξοργιστικά ειρωνικό, οξύμωρο, αν όχι χυδαίο, να συζητάμε για την «πράσινη μετάβαση» και την ατομική ευθύνη, ενώ στην Ουκρανία και τη Γάζα συντελείται ένα από τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά εγκλήματα του 21ου αιώνα. Ενώ εμείς «σώζουμε τον πλανήτη» ανακυκλώνοντας κεσεδάκια γιαουρτιού, οι σύγχρονες πολεμικές μηχανές απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα μέσα σε λίγες εβδομάδες ρύπους που ισοδυναμούν με τις προσπάθειες εξοικονόμησης ολόκληρων εθνών για δεκαετίες. Αν αναλογιστούμε ότι οι συγκεκριμένες εχθροπραξίες διαρκούν ήδη σχεδόν τέσσερα χρόνια και ότι αποτελούν ένα μικρό δείγμα των εχθροπραξιών με χρήση όπλων τέτοιου βεληνεκούς κατά την τελευταία τριακονταετία, τότε ίσως αντιληφθούμε, αμήχανοι, τη δομική αναντιστοιχία μεταξύ εξαγγελιών περιβαλλοντικών στόχων και πραγματικότητας.
Ας μιλήσουμε με όρους οικονομικής πραγματικότητας και όχι με ευχολόγια θεσμών και ΜΚΟ. Η υποκρισία είναι μετρήσιμη (Πηγή: CEOBS, που κατατάσσει τον παγκόσμιο στρατό ως τον 4ο μεγαλύτερο ρυπαντή στον πλανήτη. Υπολογίζεται ότι οι στρατιωτικές δραστηριότητες ευθύνονται για το 5.5% των παγκόσμιων εκπομπών. Αν ο στρατός ήταν χώρα, θα είχε το 4ο μεγαλύτερο ανθρακικό αποτύπωμα στον κόσμο (μεγαλύτερο από της Ρωσίας!)). Τι νόημα έχει η συζήτηση για τη μείωση των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα από τα Ι.Χ. αυτοκίνητα, όταν χιλιάδες τόνοι εκρηκτικών υλών, χάλυβα και καυσίμων αναφλέγονται καθημερινά; Οι πύραυλοι και τα μαχητικά αεροσκάφη δεν έχουν καταλύτες, ούτε πληρούν προδιαγραφές Euro 6. Καίνε τόνους καυσίμων για να μεταφέρουν τον θάνατο, και όταν φτάσουν στον στόχο τους, η έκρηξη δεν απελευθερώνει απλώς θερμότητα· απελευθερώνει τοξικό κοκτέιλ βαρέων μετάλλων που δηλητηριάζει τον υδροφόρο ορίζοντα για γενιές.
Και μετά έχουμε και την εδαφική διαμόρφωση, διά των όπλων. Στη Γάζα και στο Ντονμπάς δεν γίνεται απλώς πόλεμος, γίνεται άτυπη γαιοπλασία και γαιοδιαμόρφωση. Θερμοκρασίες χιλιάδων βαθμών από τις εκρήξεις αποστειρώνουν το έδαφος, μετατρέποντας γόνιμη γη σε νεκρή ζώνη, ενώ ο λευκός φώσφορος εξασφαλίζει το να μην ξαναφυτρώσει κάτι εκεί για πολλά χρόνια.
Αλλά ας μην ανησυχούμε. Στις διεθνείς διασκέψεις για το κλίμα (COP), οι ηγέτες θα φορέσουν τα καλά τους, θα εκφράσουν την ανησυχία τους για την άνοδο της θερμοκρασίας κατά 0,1 βαθμό και ίσως μας κουνήσουν το δάχτυλο επειδή δεν κλείσαμε τη βρύση όταν βουρτσίζαμε τα δόντια μας, ενώ θα μας διανεμηθούν οδηγίες οικιακής και ενεργειακής οικονομίας.
Η έννοια του «περιβαλλοντικού αποτυπώματος» έχει καταντήσει ανέκδοτο. Ποιο είναι αλήθεια το περιβαλλοντικό αποτύπωμα ενός βομβαρδισμένου διυλιστηρίου; Ποιο είναι το κόστος αποκατάστασης των εκατομμυρίων τόνων μπάζων που κάποτε ήταν σπίτια; Η «πράσινη ανοικοδόμηση» που θα ακολουθήσει θα είναι το επόμενο μεγάλο πάρτι για τις κατασκευαστικές, που θα τρίβουν τα χέρια τους πάνω στα αποκαΐδια, χτίζοντας «βιώσιμα» κτίρια πάνω σε τοξικά εδάφη (Πηγή: Μελέτη του Queen Mary University. Οι εκπομπές των πρώτων 120 ημερών του πολέμου ξεπέρασαν τις ετήσιες εκπομπές 26 χωρών. Η ανοικοδόμηση της Γάζας θα παράξει ρύπους ίσους με τις ετήσιες εκπομπές 135 χωρών (όσο η Σουηδία και η Πορτογαλία μαζί).
Ως οικονομολόγος, έχω μάθει να βλέπω και τη μικρή αλλά και τη μεγάλη εικόνα. Και η εικόνα είναι ξεκάθαρη: Διυλίζουμε τον κώνωπα της καθημερινής μας οικολογικής συμπεριφοράς και καταπίνουμε την κάμηλο της πολεμικής καταστροφής. Όσο η πραγματική καταστροφή του πολέμου παραμένει εκτός της εξίσωσης, όσο τα στρατιωτικά συγκροτήματα εξαιρούνται από τους κλιματικούς στόχους, κάθε συζήτηση για περιβαλλοντική ευαισθησία δεν είναι παρά ένα κακόγουστο αστείο.
Συνεχίζουμε λοιπόν να πίνουμε με το χάρτινο καλαμάκι, το οποίο ειρήσθω εν παρόδω καταργείται λόγω αμφιβολιών περί υγείας. Σώζουμε τον κόσμο. Αρκεί να μην κοιτάμε τις ειδήσεις.
Σημαντικές πηγές
Έρευνες / άρθρα / :
1. https://www.unep.org/resources/report/environmental-impact-conflict-gaza-preliminary-assessment-environmental-impacts
2. https://ceobs.org/
a. https://ceobs.org/wp-content/uploads/2022/11/SGR-CEOBS_Estimating_Global_MIlitary_GHG_Emissions.pdf
3. https://www.theguardian.com/world/2024/jan/09/emissions-gaza-israel-hamas-war-climate-change
* Ο Γιάννης Πετρόχειλος-Ανδριανός είναι οικονομολόγος, Διδάκτωρ του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και υπηρετεί στο Γενικό Λογιστήριο του Κράτους.
Οι απόψεις που διατυπώνονται στο παρόν άρθρο είναι αυστηρά προσωπικές και δεν απηχούν απαραίτητα θέσεις οποιουδήποτε δημόσιου φορέα
