Έχει αποδειχθεί ιστορικά, ότι οι λαοί που δεν γνωρίζουν την ιστορία τους, δεν την θυμούνται, ούτε διδάσκονται από τα παθήματα τους, καταλήγουν να επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη και, ως εκ τούτου, δεν έχουν μέλλον. Μια από τις πιο επιτακτικές αλλά και μακάβριες υπομνήσεις αυτής της αλήθειας βρίσκεται χαραγμένη στην είσοδο του Άουσβιτς: «Οι λαοί που δεν θυμούνται την ιστορία τους είναι καταδικασμένοι να την ξαναζήσουν». Αν και η επιγραφή αναφέρεται στο Ολοκαύτωμα των Εβραίων, το μήνυμά της ισχύει και για μας, που το Έθνος μας έχει υποστεί τη γερμανοιταλική κατοχή και τις γενοκτονίες και απειλές των Τούρκων.
Είναι γεγονός, ότι η Πολιτεία, πλην εξαιρέσεων, δεν καταβάλλει τις προσήκουσες προσπάθειες για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, γιατί αντί να ενισχύσει τη διδασκαλία της ιστορίας στα σχολεία και να διασφαλίσει την ύπαρξη αξιόπιστων σχολικών βιβλίων, πολλές φορές επιτρέπει την υποτονική προβολή γεγονότων, με αποτέλεσμα τη μεγάλη έλλειψη ιστορικών γνώσεων στους νέους. Το κενό αυτό καλείται να καλύψει η τοπική αυτοδιοίκηση, διάφοροι πολιτιστικοί σύλλογοι και η ιδιωτική πρωτοβουλία, με ελάχιστη συμμετοχή της νεολαίας. Την ίδια στιγμή, γειτονικές χώρες, αξιοποιώντας την πολιτιστική διπλωματία, προβάλλουν τη δικιά τους εκδοχή της ιστορίας.
Πρέπει να σημειωθεί ότι η ιστορία γράφεται από τους νικητές, που καθορίζουν τη σωστή πλευρά της. Υπάρχουν γεγονότα, που με τις παράπλευρες συνέπειες αλλάζουν μακροχρόνια τον ρου της ιστορίας. Στην άνω των 3000 ετών ελληνική ιστορία συναντάμε πολλά κομβικά σημεία – θετικά ή αρνητικά – τα περισσότερα από τα οποία παραμένουν άγνωστα ή οι συνέπειες τους έχουν υποτιμηθεί πολλές φορές για πολιτικούς λόγους. Αυτή η πρακτική συνεχίζεται μέχρι σήμερα με το ψευδεπίγραφο επιχείρημα, ότι δεν πρέπει να διαταραχθούν τα «ήρεμα νερά» ή οι καλές σχέσεις με άλλες όχι τόσο φιλικές χώρες.
Στη νεότερη ελληνική ιστορία του δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου υπάρχουν κάποια φωτεινά σημεία που δεν είναι γνωστά στο ευρύ κοινό από έλλειψη επαρκούς πληροφόρησης, όπως η προσωρινή απελευθέρωση της Σάμου το 1943. Συγκεκριμένα μετά το Αλβανικό Έπος, την εισβολή των Γερμανών στις 6-4-1941 και τη Μάχη της Κρήτης, ολόκληρη η Ελλάδα κατελήφθη και η κατοχή της διαμοιράστηκε μεταξύ Γερμανών, Ιταλών και Βουλγάρων. Η Σάμος καταλήφθηκε από τους Ιταλούς στις 6-5-1941 και παρέμεινε υπό την αποκλειστική κατοχή τους μέχρι την 8-9-1943 με τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας και την έξοδό της από τον πόλεμο.
Στη Σάμο είχε την έδρα της η ιταλική μεραρχία Cuneo με διοικητή τον στρατηγό Σονταρέλι. Από την άνοιξη του 1942 άρχισε η ένοπλη αντίσταση με την άνοδο των ανταρτών στα βουνά, την οργάνωσή τους σε ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Ιταλών με εκτελέσεις αμάχων. Με τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας στις 8-9-1943, η Σάμος απελευθερώθηκε, έστω και προσωρινά, από την ιταλική κατοχή, ενώ οι Ιταλοί που παρέμεναν στο νησί παράδωσαν την εξουσία στους εκπροσώπους των ανταρτών. Ταυτόχρονα σχηματίστηκε προσωρινή κυβέρνηση υπό τον Μητροπολίτη Σάμου κ. Ειρηναίο με συμμετοχή όλων των πολιτικών δυνάμεων, αποβιβάστηκαν αγγλικά αγήματα, αφίχθηκε ο Υπουργός Πρόνοιας στην κυβέρνηση του Καιρού, Μ. Σοφούλης, και στις 2-11-1943 έπεσε με αλεξίπτωτο στη Βλαμαρή (τοποθεσία κοντά στο Βαθύ) ο Ιερός Λόχος (εκλεκτό τμήμα του ελληνικού στρατού) με διοικητή τον Συνταγματάρχη Χρ.Τσιγγάντε. Έτσι η Σάμος ήταν το πρώτο έδαφος της υπόδουλης χώρας, που απελευθερώθηκε. (Η Λέρος και η Κως, που απελευθερώθηκαν, δεν ανήκαν τότε στην Ελλάδα).
Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, οι Γερμανοί από την Κρήτη και τη Ρόδο και με αεροπορική υπεροχή άρχισαν την αντεπίθεση για την ανακατάληψη των νησιών. Όταν μετά από σφοδρές μάχες στη Λέρο και την Κω και τη βύθιση του αντιτορπιλικού μας «Βασ. Όλγα» στη Λέρο καταλήφθηκαν τα νησιά αυτά, ξεκίνησε στις 17 Νοεμβρίου 1943 η επίθεση κατά της Σάμου με μεγάλες και συνεχείς αεροπορικές επιδρομές στον Λιμένα Βαθέως και το Πυθαγόρειο (τότε λέγονταν Τηγάνι) με πάνω από 500 άμαχους πολίτες νεκρούς και τεράστιες υλικές καταστροφές.
Οι αγγλικές δυνάμεις, ο Ιερός Λόχος και η Προσωρινή Κυβέρνηση αντιλαμβανόμενοι ότι χωρίς αεροπορική στήριξη δεν υπήρχε δυνατότητα αντιστάσεως, διέφυγαν μέσω Τουρκίας στη Μέση Ανατολή και μαζί τους διέφυγαν μέσω Τουρκίας 9.000 Σαμιώτες, που σαν πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε στρατόπεδο προσφύγων στην περιοχή της Γάζας, της τότε υπό βρετανική κατοχή Παλαιστίνης. Οι Γερμανοί κατέλαβαν τη Σάμο και αποχώρησαν την 5-10-1944, ενώ συνεχίστηκε η εναντίον των κατακτητών αντίσταση στα βουνά.
Για την περίοδο αυτή, ενώ εκδόθηκαν δύο εξαιρετικά βιβλία των: α) Νικολάου Σοιλεντάκη με τίτλο «1943 απελευθέρωση και αποφυγή εμφυλίου πολέμου», β)Φιλίππου Καραμπότ με τίτλο «Η προσωρινή απελευθέρωση της Σάμου», δεν υπάρχει ένα ντοκιμαντέρ, που να καταγράφει τις εντυπώσεις και ενθυμήματα προσώπων, που έζησαν εκείνη την εποχή. Ευτυχώς όμως επιζούν αρκετοί ακόμα, που θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στη δημιουργία του. Πιστεύω, ότι αποτελεί ευθύνη της τοπικής αυτοδιοίκησης Ανατολικής Σάμου, του Υπουργείου Πολιτισμού, της ΕΡΤ, των πολιτιστικών συλλόγων και ευγενών χορηγών η δημιουργία ενός σχετικού ντοκιμαντέρ, που με την προβολή του θα βοηθήσει στη διάσωση της ιστορικής μνήμης για μια κρίσιμη και ηρωική εποχή.
* Ο Λέανδρος Τ. Ρακιντζής είναι Αρεοπαγίτης ε.τ.
