«Η Ρωσία δεν πρέπει να έχει καμία αμφιβολία: το ΝΑΤΟ θα χρησιμοποιήσει, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, όλα τα στρατιωτικά και μη στρατιωτικά εργαλεία που είναι απαραίτητα για να αμυνθεί και να αποτρέψει οποιαδήποτε απειλή». Αυτό επαναλήφθηκε σε σημείωμα του Ατλαντικού Συμβουλίου, το οποίο συνεδρίασε κατόπιν αιτήματος της Εσθονίας, αφού ο εναέριος χώρος της είχε παραβιαστεί για 12 λεπτά από τρία ρωσικά MiG (19/9).
Το συμβάν είναι το τελευταίο σε μια μακρά σειρά που έχει επηρεάσει τον ουρανό της ηπείρου τις τελευταίες εβδομάδες, όπου μη επανδρωμένα αεροσκάφη εντοπίστηκαν στη Ρουμανία, την Εσθονία και στη συνέχεια στη Νορβηγία και τη Δανία, ενώ η ακριβής δυναμική του τι συνέβη στην Πολωνία πριν από δύο εβδομάδες είναι άγνωστη.
Ακόμα κι αν τα μέσα ενημέρωσης της μισής Ευρώπης δείχνουν με το δάχτυλο τη Μόσχα, αυτό που συνέβη δεν είναι αρκετό για να αποδώσει στο Κρεμλίνο την πρόθεση να προκαλέσει κλιμάκωση, αλλά αρκετό για να απαιτήσει απάντηση.
Προς το παρόν, αυτό που επικοινωνείται από τους ηγέτες του ΝΑΤΟ, είναι η σταθερή πρόθεση αντίδρασης σε οποιεσδήποτε απειλές, αλλά και ότι δεν θα υπάρξει επικίνδυνος αυτοματισμός, όπως είχε δηλώσει ο Πολωνός πρωθυπουργός Τουσκ.
Αυτό επανέλαβε ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, εξηγώντας ότι τέτοιες αποφάσεις «λαμβάνονται σε πραγματικό χρόνο και βασίζονται σε διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με την απειλή που θέτει το αεροσκάφος» και ότι πριν διαταχθεί η κατάρριψη, θα πρέπει να γίνει αξιολόγηση για να εξεταστεί «η πρόθεση, ο οπλισμός και ο πιθανός κίνδυνος και για τις συμμαχικές δυνάμεις, τους πολίτες ή τις υποδομές». Τόνοι, που καλούν σε ηρεμία, ακόμα κι αν δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι τα επεισόδια έχουν αναδείξει, το ένα μετά το άλλο, τα τρωτά σημεία της Συμμαχίας απέναντι σε μια υβριδική στρατηγική, που στοχεύει στην αποδυνάμωση της δυτικής υποστήριξης προς την Ουκρανία. Ίσως, απαιτείται μεγαλύτερη αμεσότητα αντίδρασης προκειμένου να αναδειχθεί η αποτρεπτική βούληση της Συμμαχίας.
Θα μπορούσε να σημειωθεί ακόμη, ότι κατά την πρόσφατη συνδυασμένη ρωσο-λευκορωσική άσκηση Zapad στα ανατολικά σύνορα της Συμμαχίας, περιλαμβανόταν και προσομοίωση επίθεσης με τακτικά πυρηνικά όπλα. Αυτό δεν είναι κάτι νέο. Από την εποχή του πρώτου σχεδιασμού (Νοεμβ. 1981), η εν λόγω άσκηση συμπεριελάμβανε στους στόχους της, πρώτα την επίθεση σε νατοϊκά αεροδρόμια και κέντρα διοίκησης με τακτικά πυρηνικά και αμέσως κατόπιν την ανάπτυξη των δυνάμεων επίθεσης.
Εύκολα νοείται, ότι τα τακτικά πυρηνικά όπλα αποτελούν βασικό στοιχείο των ρωσικών πολεμικών σχεδιασμών. Και όμως, ειδικά κατά την κρίσιμη τρέχουσα περίοδο, η Συμμαχία δεν έχει τοποθετηθεί, εξ όσων γνωρίζουμε. Κατά την άποψή μας, θα μπορούσε να υπάρξει ρητή τοποθέτηση, ότι αντίστοιχη θα ήταν η απάντηση των Συμμάχων. Είναι σοβαρό το ενδεχόμενο, μια τέτοια αποφασιστική δήλωση να είχε αποτρεπτικό αποτέλεσμα για τους ρωσικούς σχεδιασμούς.
O Τραμπ δημιουργεί σύγχυση
Σε αυτό το πλαίσιο, η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο ενδεχομένως συνέβαλε στην αποσταθεροποίηση της Συμμαχίας.
Μετά την επανεκλογή του, η ασάφεια σχετικά με την εμπλοκή των ΗΠΑ στην Ευρώπη, οι περισσότερο ή λιγότερο συγκαλυμμένες απειλές για στρατιωτική απόσυρση από τις βάσεις στην ήπειρο και οι συνεχείς διακυμάνσεις στις σχέσεις του με τη Μόσχα και το Κίεβο, έχουν τροφοδοτήσει τους ευρωπαϊκούς φόβους.
Στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη, ο Τραμπ έκανε άλλη μια στροφή στην τοποθέτησή του σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Και δηλώνοντας, ότι το Κίεβο «με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι σε θέση να πολεμήσει και να ανακτήσει όλα τα εδάφη του», πρόσθεσε και ένα αμεσότερο μήνυμα: «Οι χώρες του ΝΑΤΟ -είπε- θα πρέπει να καταρρίψουν τα ρωσικά αεροσκάφη που παραβιάζουν τον εναέριο χώρο τους». Μια δραστική θέση, η οποία αργότερα μετριάστηκε από την απάντηση «εξαρτάται από τις περιστάσεις», στο ερώτημα δημοσιογράφου, εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εγγυηθούν την παρέμβασή τους για την υποστήριξη των συμμάχων σε περίπτωση ανάγκης.
Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο στην κρίση ταυτότητας, η οποία κλονίζει τη Συμμαχία. Το άρθρο 5, αυτό της συλλογικής άμυνας, δεν είναι ένας αυτόματος μηχανισμός, αλλά προϋποθέτει μια πολιτική απόφαση, η οποία ουσιαστικά εξαρτάται από την Ουάσιγκτον. Και αν η ασάφεια του προέδρου των ΗΠΑ, αφενός δεν αποθαρρύνει τις προκλήσεις της Μόσχας, αφετέρου αποδυναμώνει τις προοπτικές δράσης μεμονωμένων συμμάχων, οι οποίοι είναι πολύ νευρικοί με την ιδέα να πολεμήσουν τη Ρωσία, χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες στο πλευρό τους.
Ο Πούτιν δοκιμάζει τις αντοχές των αντιπάλων του
Από τη σκοπιά της Μόσχας, οι διαιρέσεις μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού προσφέρουν μια ευκαιρία να δοκιμαστεί η σταθερότητα της Συμμαχίας.
Σύμφωνα με τον Gedeon Rachman (Financial Times), το ερώτημα που κυριαρχεί στο Κρεμλίνο τις τελευταίες εβδομάδες είναι: «Πόσο αφοσιωμένο είναι το ΝΑΤΟ στην άμυνα των χωρών της Βαλτικής;».
Ο απώτερος στόχος του Κρεμλίνου – σύμφωνα με τον αρθρογράφο των Financial Times – είναι να αποδείξει ότι η εγγύηση αμοιβαίας ασφάλειας που προβλέπεται από το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ είναι άχρηστη: «Εάν οι Ρώσοι τα καταφέρουν – παρατηρεί – θα μπορούσαν να προσπαθήσουν να εξαλείψουν τα μικρότερα ευρωπαϊκά κράτη ένα-ένα, χωρίς ποτέ να χρειαστεί να αντιμετωπίσουν τη συνδυασμένη δύναμη του ΝΑΤΟ».
Με τον Τραμπ στον Λευκό Οίκο, η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ και οι αντιδράσεις της σε μια πιθανή διεθνή κρίση είναι απρόβλεπτες. Εκτιμάται όμως, σύμφωνα με αναλυτές, ότι, ακόμη και αν η Αμερική αποσυρόταν σε μια πιθανή κλιμάκωση στο ανατολικό μέτωπο, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Γερμανία και η Πολωνία δεν θα έμεναν απλοί παρατηρητές.
Τεντωμένα νεύρα
Διατηρώντας κάθε προσοχή για την αποφυγή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης, οι ευρωπαϊκές χώρες δεν μπορούν να περιμένουν τη Ρωσία να προχωρήσει περαιτέρω, προτού αντιμετωπίσουν τις ανησυχίες για την ασφάλεια που εγείρονται από τις πρόσφατες προκλήσεις του Κρεμλίνου. «Τα κράτη μέλη της Συμμαχίας σύμφωνα με τον Maksym Beznosiuk (23/9, Atlantic Council) πρέπει να θεσπίσουν συλλογικά ρεαλιστικούς και ξεκάθαρους κανόνες εμπλοκής για διασυνοριακές εισβολές με drones και μαχητικά αεροσκάφη, οι οποίοι θα διασφαλίζουν τη μέγιστη σαφήνεια για όλες τις χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας».
Υπό αυτή την έννοια, σύμφωνα με αρκετούς αναλυτές, η επιχειρησιακή πρωτοβουλία Eastern Sentry, η οποία αναγγέλθηκε από τον Ρούτε, με στόχο την ενίσχυση των ανατολικών συνόρων της Συμμαχίας –Βαλτικές χώρες, Φινλανδία, Πολωνία, Βουλγαρία– με τη Ρωσία, θα πρέπει να επεκταθεί και να αποκτήσει μόνιμο χαρακτήρα, ενσωματώνοντας την Ουκρανία ως στρατηγικό εταίρο.
Η Ευρώπη θα πρέπει επίσης να δώσει προτεραιότητα στην παραγωγή εργαλείων ηλεκτρονικού πολέμου και τεχνολογιών κατά των δρόνων.
Επίσης, για αυτόν τον λόγο, σύμφωνα με το Politico, η Επιτροπή θα προτείνει επιλογές χρηματοδότησης για το έργο που στοχεύει στη δημιουργία ενός «τείχους drone» στην ανατολική πλευρά. Οι αποφάσεις αναμένονται κατά την άτυπη συνάντηση των Ευρωπαίων ηγετών, η οποία έχει προγραμματιστεί για την 1η Οκτωβρίου στην Κοπεγχάγη.
Η ένταση παραμένει υψηλή στη σκανδιναβική χώρα και η πρωθυπουργός Mette Friedriksen επαναλαμβάνει μια ιδέα, η οποία έχει ήδη εκφραστεί τα τελευταία τρία χρόνια και η οποία φαίνεται πλέον να ενώνει όλη την Ευρώπη: «Δεν είμαστε σε πόλεμο – δηλώνει η πρωθυπουργός – αλλά δεν είμαστε και σε περίοδο ειρήνης».
Καθώς φαίνεται οι αυταπάτες υποχωρούν.
* Ο Νικήτας Σίμος είναι Οικονομολόγος, Γεωπολιτικός Αναλυτής
