Η διατλαντική συμμαχία, όπως τη γνωρίζουμε από το 1945, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει πλέον. Δεν έχει διαλυθεί επίσημα, δεν έχει ανακοινωθεί ρήξη, δεν έχουν αποσυρθεί συνθήκες. Αλλά η υπόθεση στην οποία βασίστηκε – η σύγκλιση συμφερόντων, αξιών και οράματος για τη διεθνή τάξη – έχει αποτύχει.
Η σύνοδος κορυφής του Μονάχου δεν πιστοποίησε μια ξαφνική κρίση, αλλά σημείωσε έναν μετασχηματισμό που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Και υπό το φως των ομιλιών του Φρίντριχ Μερτς, του Μάρκο Ρούμπιο και της Κάγια Κάλας, ήταν σαφές ότι δεν πρόκειται πλέον για προσαρμογή των σχέσεων ΗΠΑ-ΕΕ, αλλά για επαναπροσδιορισμό τους σε διαφορετική βάση.
Στα δημόσια σχόλια και τις ιδιωτικές συνομιλίες τους, οι πολλοί Δημοκρατικοί εκπρόσωποι που ήταν παρόντες στη φετινή σύνοδο κορυφής, από τον κυβερνήτη της Καλιφόρνια Γκάβιν Νιούσομ έως τη βουλευτή της Νέας Υόρκης Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ, προσπάθησαν να καθησυχάσουν τους Ευρωπαίους ομολόγους τους, ότι ο Ντόναλντ Τραμπ είναι «προσωρινός», ενώ η διατλαντική σχέση δεν είναι. Και ακόμη και ο κύριος εκπρόσωπος της σημερινής αμερικανικής κυβέρνησης, ο υπουργός Εξωτερικών Ρούμπιο, εκφώνησε μια ομιλία με στόχο να καθησυχάσει την Ευρώπη, χρησιμοποιώντας ηπιότερους και λιγότερο περιφρονητικούς τόνους, από αυτούς που χρησιμοποίησε πέρυσι ο JD Vance.
Ωστόσο, οι διαβεβαιώσεις δεν φαίνεται να ήταν αρκετές. Θορυβημένοι από τις απειλές του Τραμπ κατά της Γροιλανδίας, οι 27 μίλησαν ωμά για την ευρωπαϊκή αμυντική ολοκλήρωση και την ανάγκη για μια πυρηνική ομπρέλα εκτός του ελέγχου της Ουάσιγκτον.
Διαφορετική ιδεολογία
O Μερτς ήταν σαφής. Ο Γερμανός καγκελάριος είπε, ότι η τάξη που γνωρίζαμε δεν υπάρχει πλέον και χρησιμοποίησε σκληρά λόγια για να επικρίνει τον σημερινό Αμερικανό πρόεδρο, ενώ επέμεινε στην ανάγκη να συνεχίσουν να συνεργάζονται η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο Μερτς, ωστόσο, ανέδειξε ότι το ρήγμα που χωρίζει τις Βρυξέλλες και την Ουάσιγκτον δεν είναι μόνο γεωπολιτικό, αλλά και αξιακό. «Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με την άβολη αλήθεια, ότι έχει ανοίξει ένα χάσμα μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ.
Ο αντιπρόεδρος JD Vance είχε δίκιο – είπε ο Μερτς. Ο πολιτιστικός αγώνας του κινήματος MAGA δεν είναι δικός μας. Σύμφωνα με τον καγκελάριο, «μια κυρίαρχη Ευρώπη είναι η καλύτερη απάντησή μας στη νέα εποχή. Η ένωση και η ενίσχυση της Ευρώπης είναι το σημαντικότερο καθήκον μας σήμερα.»
Ωστόσο, στην εποχή του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, «ούτε καν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είναι αρκετά ισχυρές για να δράσουν μόνες τους. Οι απολυταρχίες μπορούν να έχουν οπαδούς. Οι δημοκρατίες έχουν εταίρους και συμμάχους», κατέληξε.
Μια εγκάρδια ομιλία, στην οποία προειδοποίησε ενάντια σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από υπερδυνάμεις: «Η ελευθερία μας δεν θεωρείται πλέον απλώς δεδομένη, απειλείται. Όποιος θέλει να υπερασπιστεί την ελευθερία, πρέπει να είναι πρόθυμος να καλωσορίσει την αλλαγή και επίσης να κάνει θυσίες».
Σύμμαχοι με τους όρους της Ουάσιγκτον
Η πλέον αναμενόμενη ομιλία, ωστόσο, ήταν αναμφίβολα αυτή του Ρούμπιο, κομιστή ενός μηνύματος κατευνασμού σε μια φάση έντονων εντάσεων με την Ευρώπη.
Αλλά ακόμη και αν ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ χρησιμοποίησε καθησυχαστικούς τόνους, η ουσία δεν αλλάζει.
Ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας μίλησε για ιστορικούς δεσμούς, κοινές ρίζες, κοινό πεπρωμένο, αλλά δεν μίλησε για την Ευρωπαϊκή Ένωση ως πολιτικό παράγοντα. Δεν επαναβεβαίωσε την κεντρική θέση της πολυμερούς ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής, ούτε επαναβεβαίωσε το ΝΑΤΟ ως αδιαμφισβήτητο πυλώνα. «Το μήνυμα είναι σαφές», γράφει το Politico (14/2) «συμμετάσχετε στην εκστρατεία του Τραμπ για να αναδιαμορφώσετε τον κόσμο, προς όφελος της Ουάσιγκτον, ή παραμερίστε».
Αν και η πρόεδρος της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, δήλωσε «ανακουφισμένη», για πολλούς το μήνυμα του Λευκού Οίκου αποδείχθηκε απογοητευτικό. Παρά την υπόσχεση του Ρούμπιο για ένα «κοινό πεπρωμένο» με τους διατλαντικούς συμμάχους, η βασική ιδέα ήταν η ίδια. Δεν θέλουμε αδύναμους συμμάχους, δεν υπερασπιζόμαστε την παλιά τάξη που βασίζεται σε κανόνες. Σε αυτό το σχήμα, η Ευρώπη δεν είναι πλέον απαραίτητος στρατηγικός εταίρος. Είναι ένας χρήσιμος σύμμαχος, υπό την προϋπόθεση, ότι προσαρμόζεται στις αμερικανικές προτεραιότητες. Η διαφορά είναι μεγάλη.
Όχι υποταγή της Ευρώπης
Πέρυσι, οι διάδρομοι της διάσκεψης του Μονάχου, ήταν γεμάτοι με Ευρωπαίους διπλωμάτες, αμήχανους από τη σκληρή κριτική του Βανς για τις δημοκρατίες της ηπείρου. Το Σαββατοκύριακο, 13-15/2/2026, στη βαυαρική πόλη, υπήρξε τουλάχιστον μια εμφανής ανάκαμψη.
Η ευρωπαϊκή απάντηση, που ανατέθηκε πάνω απ' όλα στην Kaja Kallas, ήταν σαφής.
Η Ύπατη Εκπρόσωπος απέρριψε την ιδέα, που αναβίωσε σε κύκλους κοντά στην κυβέρνηση των ΗΠΑ, μιας Ευρώπης σε παρακμή, ανίκανης να υπερασπιστεί την ελευθερία και την ταυτότητα της.
Υπενθύμισε, ότι η Ένωση παραμένει ένα ελκυστικό πολιτικό εγχείρημα και επανέλαβε το «ναι» στη διατλαντική ενότητα, αλλά όχι με οποιοδήποτε τίμημα. «Είναι σημαντικό να θυμόμαστε, ότι η Αμερική και η Ευρώπη είναι αλληλένδετες, ήταν στο παρελθόν και θα είναι και στο μέλλον», είπε.
Αμέσως μετά, ωστόσο, πρόσθεσε, ότι είναι εξίσου σαφές, ότι οι δύο πλευρές του Ατλαντικού δεν σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο σε μια σειρά από θέματα και ότι αυτή η απόκλιση δεν προορίζεται να εκλείψει. Και σχετικά με την αμερικανική ρητορική για την ελευθερία της έκφρασης, επέτρεψε στον εαυτό της ένα δηκτικό σχόλιο: «Το να προέρχεσαι από μια χώρα που βρίσκεται στη δεύτερη θέση στον δείκτη ελευθερίας του Τύπου και να δέχεσαι κριτική από μια χώρα που βρίσκεται στην πεντηκοστή όγδοη θέση είναι τουλάχιστον ενδιαφέρον».
Η γλώσσα παραμένει διπλωματική, αλλά η ουσία έχει αλλάξει.
Το Μόναχο δεν ενέκρινε μια ρήξη, αλλά το τέλος της αλληλεξάρτησης, ως φυσικής προϋπόθεσης για τη σχέση μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού. Η Ευρώπη συνειδητοποιεί απόλυτα την αλλαγή της δυναμικής στις σχέσεις με τις ΗΠΑ και φαίνεται έτοιμη για εκείνες τις πρωτοβουλίες, οι οποίες θα παγιώσουν τον χαρακτήρα και τις αξίες της ηπείρου.
Κύριο μέλημα, κατά βάση πολιτικό, των Ευρωπαίων ηγετών θα είναι, να πείσουν τους Ευρωπαίους πολίτες για την ανάγκη των απαιτούμενων αλλαγών προς την ευρωπαϊκή αμυντική ολοκλήρωση και την ανάγκη δημιουργίας μιας πυρηνικής ομπρέλας, εκτός του ελέγχου της Ουάσιγκτον. Η πορεία θα είναι δύσκολη και ήδη Ευρωπαίοι ηγέτες έχουν προειδοποιήσει για θυσίες.
* Ο Νικήτας Σίμος είναι Οικονομολόγος, Γεωπολιτικός Αναλυτής
