«Γνώθι σαυτόν» – Σωκράτης
Η αυτοκριτική αποτελεί ένα θεμέλιο της προσωπικής ανάπτυξης, της επαγγελματικής ωριμότητας και της συνειδητής ζωής. Είναι η ικανότητα να κοιτάζουμε τον εαυτό μας κατάματα, να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας, να εντοπίζουμε τις αδυναμίες μας, αλλά και να επαναξιολογούμε τις αποφάσεις και τις συμπεριφορές μας. Σε μια εποχή συνεχών αλλαγών και αυξημένων απαιτήσεων, το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα: διδάσκεται η αυτοκριτική ή αποτελεί ένα έμφυτο χαρακτηριστικό;
Η απάντηση δεν είναι μονοδιάστατη, αλλά τείνει προς το «ναι», υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η αυτοκριτική μπορεί να καλλιεργηθεί, να ενισχυθεί και να διδαχθεί μέσα από στοχευμένες παιδαγωγικές, ψυχολογικές και επαγγελματικές πρακτικές.
Η αυτοκριτική δεν είναι μια πράξη αυτοϋποτίμησης, αλλά ένας εσωτερικός διάλογος με στόχο τη βελτίωση. Δεν ταυτίζεται με την αυστηρή ή καταστροφική κριτική του εαυτού, αλλά με την ειλικρινή και ρεαλιστική αποτίμηση των επιλογών και των συνεπειών τους.
Ουσιαστικά, πρόκειται για μια στοχαστική δεξιότητα που προϋποθέτει επίγνωση του ποιοι είμαστε, τι πρεσβεύουμε και πού υστερούμε, πρόθεση να αναμετρηθούμε με τη δική μας πραγματικότητα χωρίς ωραιοποιήσεις καθώς κι επιθυμία να βελτιωθούμε μέσα από τα λάθη μας. Οι σύγχρονες επιστήμες της εκπαίδευσης, της ψυχολογίας και της διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού συμφωνούν ότι η αυτοκριτική μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από διαδικασίες μάθησης και εμπειρίας.
Πώς διδάσκεται;
Μέσα από τη στοχαστική πρακτική (reflective practice): Οι επαγγελματίες εκπαιδεύονται να επανεξετάζουν τις αποφάσεις και τις ενέργειές τους με ερωτήσεις όπως: «Τι έκανα καλά; Τι θα μπορούσα να κάνω διαφορετικά;»
Με τη χρήση της ανατροφοδότησης (feedback): Όταν η ανατροφοδότηση δίνεται με εποικοδομητικό τρόπο, βοηθά τα άτομα να αναστοχαστούν τις συμπεριφορές τους και να αναζητήσουν εναλλακτικές.
Μέσα από την καλλιέργεια συναισθηματικής νοημοσύνης: Η επίγνωση των συναισθημάτων μας και των άλλων μάς επιτρέπει να διαχειριζόμαστε με ωριμότητα την εσωτερική μας φωνή.
Με την ενίσχυση της κουλτούρας μάθησης από λάθη: Σε οργανισμούς όπου το λάθος αντιμετωπίζεται όχι ως αποτυχία αλλά ως αφορμή εξέλιξης, η αυτοκριτική ενθαρρύνεται.
Η αυτοκριτική δεν ευδοκιμεί σε περιβάλλοντα ελέγχου, τιμωρίας ή φόβου. Αντιθέτως, απαιτεί κλίμα ασφάλειας, αποδοχής και εμπιστοσύνης. Ένα άτομο που νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει ανοιχτά, να κάνει λάθη και να μάθει από αυτά, είναι πολύ πιο πιθανό να ασκήσει υγιή αυτοκριτική. Στο επαγγελματικό περιβάλλον, αυτό σημαίνει ηγεσία με ενσυναίσθηση και ταπεινότητα, διαφάνεια στην επικοινωνία, ενθάρρυνση του διαλόγου και της αναστοχαστικής σκέψης.
Η σχέση της αυτοκριτικής με την ηγεσία είναι θεμελιώδης. Ο ηγέτης που ασκεί ειλικρινή αυτοκριτική εμπνέει εμπιστοσύνη, δείχνει ανθρώπινο πρόσωπο, μαθαίνει διαρκώς, βελτιώνει τις στρατηγικές του, λειτουργεί ως πρότυπο συνεχούς εξέλιξης Αντίθετα, η απουσία αυτοκριτικής στην ηγεσία οδηγεί σε αυταρχισμό, έλλειψη διαφάνειας και χαμηλή κινητοποίηση των ομάδων.
Από την άλλη όμως, η αυτοκριτική, όπως κάθε εργαλείο, έχει αξία όταν χρησιμοποιείται με μέτρο. Η υπερβολική ή διαστρεβλωμένη αυτοκριτική μπορεί να οδηγήσει σε τελειομανία, χαμηλή αυτοεκτίμηση, ανασφάλεια και αναβλητικότητα ή καταθλιπτική διάθεση.
Για αυτόν τον λόγο, είναι απαραίτητο να συνοδεύεται από την ικανότητα να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας με κατανόηση και αποδοχή, ακόμη και όταν κάνουμε λάθη.
Η αυτοκριτική δεν είναι έμφυτο χαρακτηριστικό, αλλά δεξιότητα που μπορεί να καλλιεργηθεί, εφόσον υπάρχει πρόθεση, συνειδητότητα και το κατάλληλο πλαίσιο. Σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς, η ικανότητά μας να αναστοχαζόμαστε και να μαθαίνουμε από τον εαυτό μας είναι πιο πολύτιμη από ποτέ.
* Ο Νικόλαος - Θεολόγος Παπαδόπουλος είναι εν ενεργεία εκπαιδευτικός γαλλικής γλώσσας στην Πρωτοβάθμια και Μεταδευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
