Η Τουρκία πιέζει σθεναρά για τον τερματισμό του πολέμου ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν, από την έναρξη της σύγκρουσης στα τέλη του περασμένου μήνα.
Τις εβδομάδες που προηγήθηκαν της 28ης Φεβρουαρίου, η Τουρκία ενώθηκε με τα κράτη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) ασκώντας πιέσεις στην κυβέρνηση Τραμπ για την επίλυση των ζητημάτων με την Τεχεράνη μέσω της διπλωματίας και όχι μέσω του πολέμου. Οι Τούρκοι ηγέτες προέβλεψαν με ακρίβεια ότι οι «περιορισμένες» επιθέσεις των ΗΠΑ ή του Ισραήλ στο Ιράν θα οδηγούσαν σε εκτεταμένες επιπτώσεις, ενδεχομένως εκτός ελέγχου.
Τώρα, με αυτή την κλιμακούμενη σύγκρουση να έχει εξαπλωθεί σε χώρες από τον Ινδικό έως την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Τουρκία κινείται προσεκτικά σε αυτήν την παγκόσμια κρίση, διατηρώντας την ουδετερότητά της και επιδιώκοντας την διατήρηση της γεωπολιτικής ισορροπίας.
Σε σχολιασμό του κατά την έναρξη της Επιχείρησης Epic Fury, ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν καταδίκασε τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ για «παραβίαση της κυριαρχίας του Ιράν και απειλή της ειρήνης του φίλου και αδελφού ιρανικού λαού». Εξέφρασε επίσης τη λύπη του μετά τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Ταυτόχρονα, η Άγκυρα επέκρινε την Τεχεράνη ότι δεν κατανοούσε την ατμόσφαιρα στην Ουάσινγκτον σε σχέση με την 28η Φεβρουαρίου και καταδίκασε τις επιθέσεις με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη του Ιράν σε κράτη του GCC ως «απίστευτα λανθασμένες».
Η περίπλοκη σχέση Τουρκίας και Ιράν θα περιγραφόταν καλύτερα ως «συνεργατική αντιπαλότητα». Αν και η Τουρκία μερικές φορές συνεργάζεται με άλλες δυνάμεις για να αντιμετωπίσει την επιρροή του Ιράν σε ορισμένα μέτωπα (π.χ. Ναγκόρνο Καραμπάχ), η Άγκυρα δεν βλέπει την Τεχεράνη ως υπαρξιακή απειλή ή ακόμη και ως εχθρό.
Εθνοτικές διαφορές στο Ιράν
Η Τουρκία φοβάται ότι το Ιράν, μια χώρα 92 εκατ. περίπου κατοίκων με την οποία μοιράζεται σύνορα μήκους 300 χλμ, θα βυθιστεί σε χαοτική αστάθεια, πυροδοτώντας μια νέα κρίση προσφύγων και τροφοδοτώντας εθνοτικές εντάσεις.
Ο κατακερματισμός του κράτους στο Ιράν θα μπορούσε να ενδυναμώσει μαχητικές κουρδικές ομάδες, όπως το Κόμμα Ελεύθερης Ζωής του Κουρδιστάν (PJAK), το οποίο συνδέεται με τον μακροχρόνιο εχθρό της Τουρκίας, το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK). Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα μπορούσε να έχει σοβαρές επιπτώσεις στο εσωτερικό της Τουρκίας.
«Ο υποκείμενος στόχος της Τουρκίας είναι το Ιράν να διατηρήσει την εδαφική του ακεραιότητα και την ενότητά του ως χώρα, έτσι ώστε ο αυτονομισμός που τροφοδοτείται από την τρομοκρατική οργάνωση PKK να μην εξαπλωθεί στην Τουρκία», εξήγησε ο Μάθιου Μπράιζα, πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στο Αζερμπαϊτζάν.
Λίγο καιρό αφότου οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ άρχισαν να διεξάγουν αυτόν τον πόλεμο κατά του Ιράν, διέρρεύσανε αναφορές που υποδήλωναν ότι η Ουάσιγκτον ενδεχομένως θα χρηματοδοτούσε μια ένοπλη κουρδική εξέγερση εναντίον της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Αυτές οι αναφορές εξόργισαν την κυβέρνηση της Τουρκίας.
«Ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν προειδοποίησε κατά της εργαλειοποίησης του εθνοτικού διαχωρισμού για την προσπάθεια υποκίνησης εμφυλίου πολέμου (εντός του Ιράν) και αργότερα ανακοίνωσε ότι ήταν ικανοποιημένος που ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο τον διαβεβαίωσε ότι οι ΗΠΑ δεν θα το έκαναν αυτό. Αλλά υποψιάζομαι, ότι η Άγκυρα παρακολουθεί πολύ στενά την πιθανότητα να χρησιμοποιηθεί με τέτοιο τρόπο ο κουρδικός πληθυσμός του Ιράν», πρόσθεσε ο Μπράιζα.
Μετά το ξέσπασμα της συριακής κρίσης το 2011, η Τουρκία δέχτηκε εκατομμύρια Σύρους πρόσφυγες, γεγονός που οδήγησε σε σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις στην Τουρκία. Από την πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024, ένα ποσοστό αυτών των προσφύγων έχει επιστρέψει στη Συρία. Το τελευταίο, όμως, πράγμα που θα επιθυμούσε η Τουρκία στην τρέχουσα συγκυρία, είναι μια παρόμοια κρίση, αυτή τη φορά από το Ιράν. Με ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού του Ιράν να αποτελείται από Αζέρους-Τούρκους, που ζουν στο βορειοδυτικό Ιράν, οι κυβερνήσεις τόσο της Τουρκίας όσο και του Αζερμπαϊτζάν θα αντιμετώπιζαν τεράστια πίεση να τους δεχτούν σε περίπτωση κατάρρευσης του κράτους, ή εμφυλίου πολέμου στο Ιράν.
Πρόληψη κρίσης στις σχέσεις Ιράν-Τουρκίας
Το ΝΑΤΟ αναχαίτισε πυραύλους που κινούνταν προς την κατεύθυνση της Τουρκίας στις 4,9 και 13 Μαρτίου. Δεν είναι σαφές, εάν οι επιδιωκόμενοι στόχοι βρίσκονταν εντός της Τουρκίας, ή σε άλλη χώρα. Μετά τη δεύτερη βολή πυραύλου, ο Ερντογάν και ο Ιρανός ομόλογός του, Μασούντ Πεζεσκιάν, συζήτησαν την κατάσταση. Ο πρόεδρος της Τουρκίας «υπογράμμισε ότι η παραβίαση του τουρκικού εναέριου χώρου, για οποιονδήποτε λόγο, δεν μπορεί να συγχωρεθεί», σύμφωνα με ανακοίνωση που εξέδωσε η τουρκική κυβέρνηση.
Ο Ανώτατος Ηγέτης Μοτζτάμπα Χαμενεΐ αρνήθηκε ότι το Ιράν είχε οποιαδήποτε σχέση με αυτές τις πρόσφατες εκτοξεύσεις πυραύλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών εναντίον της Τουρκίας. Είτε αληθεύει είτε όχι, αυτή η άρνηση βοήθησε την Άγκυρα να διατηρήσει την ουδετερότητά της σε αυτήν την κλιμακούμενη σύγκρουση. Η επιθυμία της Τεχεράνης να αποφύγει μια αντιπαράθεση υψηλού κινδύνου με τη δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του ΝΑΤΟ είναι άμεσα αντιληπτή.
Οικονομικά διακυβεύματα
Η οικονομία της Τουρκίας, όπως και πολλές άλλες, αισθάνεται την πίεση αυτού του πολέμου, καθώς το αυξανόμενο κόστος ενέργειας απειλεί να τροφοδοτήσει έναν έντονο πληθωρισμό. Η εξάρτηση της Τουρκίας από την εισαγόμενη ενέργεια, ιδίως από το φυσικό αέριο από το Ιράν, υπογραμμίζει την έκθεση της χώρας σε διαταραχές εφοδιασμού και αυξήσεις τιμών. Στο αίσθημα απειλής για την Τουρκία προστίθεται και το γεγονός, ότι οι μακροπρόθεσμες ενεργειακές συμφωνίες της χώρας με τη Ρωσία και το Ιράν πλησιάζουν στη λήξη τους φέτος.
«Μια μείωση της προσφοράς πετρελαίου στον Κόλπο και το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ θα έθεταν μια χώρα όπως η Τουρκία, η οποία εξαρτάται από εξωτερικές πηγές πετρελαίου, σε δύσκολη θέση», δήλωσε ο Μουσταφά Τζανέρ, επίκουρος καθηγητής στο Ινστιτούτο Μέσης Ανατολής του Πανεπιστημίου Σακάρια. «Επιπλέον, στο πλαίσιο ενός συνεχιζόμενου πολέμου, οι καθυστερήσεις στα περιφερειακά οικονομικά έργα της Τουρκίας, ιδίως στη Συρία, είναι αναπόφευκτες».
Αυτός ο πόλεμος έχει πλήξει και τον τουριστικό τομέα της Τουρκίας, ειδικά στις ανατολικές και νοτιοανατολικές περιοχές. Αν και δημοφιλείς τουριστικοί προορισμοί όπως η Κωνσταντινούπολη, η Αλικαρνασσός και η Αττάλεια έχουν παραμείνει μέχρι στιγμής σχετικά ανεπηρέαστοι, τα ταξίδια προς την Τουρκία από το Ιράν και άλλες γειτονικές χώρες έχουν ουσιαστικά σταματήσει , δημιουργώντας αβεβαιότητα για τον τουρκικό τουριστικό τομέα.
Ένας διπλωματικός παίκτης
Ενώ η Τουρκία μπορεί να επωφεληθεί από το γεγονός, ότι η Ισλαμική Δημοκρατία είναι μια ασθενέστερη περιφερειακή δύναμη, η Άγκυρα δεν επιθυμεί κάποιο σενάριο που να περιλαμβάνει κατάρρευση του κράτους ή μια ανεξέλεγκτη αναταραχή στο Ιράν. Όσο όμως περισσότερο μαίνεται αυτός ο πόλεμος, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η πιθανότητα ενός τέτοιου ενδεχομένου. Ως εκ τούτου, η Άγκυρα χρησιμοποιεί διπλωματικά κανάλια για να προωθήσει την αποκλιμάκωση των εχθροπραξιών μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης.
«Η Τουρκία συμμετέχει σε προσπάθειες διαμεσολάβησης -διεξάγοντας συνομιλίες με το Ιράν, τις Ηνωμένες Πολιτείες, την ΕΕ και τις χώρες του Κόλπου- για να τερματίσει τον πόλεμο το συντομότερο δυνατό», δήλωσε η Pınar Dost, μη μόνιμη συνεργάτιδα στο Πρόγραμμα Τουρκίας του Ατλαντικού Συμβουλίου και αρθρογράφος της Türkiye Today.
Από όλους τους περιφερειακούς παράγοντες, η Τουρκία αναμφισβήτητα διαθέτει τη μεγαλύτερη διαμεσολαβητική ικανότητα ως χώρα η οποία δεν είναι άμεσο μέρος της σύγκρουσης. Δεδομένων των καλών σχέσεων του Ερντογάν με τον Τραμπ, καθώς και με την ιρανική ηγεσία, σύμφωνα με αναλυτές, η Τουρκία είναι έτοιμη να αξιοποιήσει πλήρως τη διπλωματική της ικανότητα για να βοηθήσει στον τερματισμό της σύγκρουσης.
Η αυξανόμενη τάση του Ισραήλ προς ένα διαφαινόμενο στρατιωτικό ακτιβισμό, όπως παρατηρητές σημειώνουν, έχει ενισχύσει περαιτέρω την επιθυμία της Τουρκίας να δει αυτόν τον πόλεμο να φτάνει στο τέλος του.
Μετά τις 7 Οκτωβρίου, ο «Άξονας της Αντίστασης υπέστη μια σειρά από ανατροπές και η Τουρκία κάλυψε προς όφελός της ορισμένα κενά που δημιουργήθηκαν από τη σχετική μείωση της επιρροής του Ιράν -αύξηση του τουρκικού ρόλου στη Συρία, στις συνομιλίες με τη Χαμάς κ.ά.
Είναι σημαντικό, όμως, ότι αυτή η επέκταση έχει δημιουργήσει μια σειρά από πιθανά σημεία ανάφλεξης στις τουρκο-ισραηλινές σχέσεις, όπως αντικατοπτρίζεται σε έναν αυξανόμενο διάλογο στο Ισραήλ, σχετικά με την ενδεχόμενη ανάγκη του Τελ Αβίβ να στρέψει το βλέμμα του στην Άγκυρα.
Υπό ορισμένες συνθήκες, η τρέχουσα ισραηλινο-τουρκική αντιπαλότητα θα μπορούσε να περιπλέξει την ικανότητα της Άγκυρας να διαδραματίσει παραγωγικό ρόλο ως διπλωματική γέφυρα μεταξύ των δρώντων σε αυτόν τον πόλεμο.
Η Τουρκία θα επιθυμούσε να ενεργήσει ως μεσολαβήτρια χώρα μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν, αλλά αυτό δεν θα ήταν δυνατό σε ένα σενάριο όπου οι ΗΠΑ σταματούν να πολεμούν ενώ το Ισραήλ συνεχίζει. Η ισχύς και η φιλοδοξία του Ιράν σε όλη την περιοχή έχουν μειωθεί και η προοπτική μιας τάξης με επίκεντρο το Ιράν έχει υποχωρήσει. Για τους ηγέτες της Μέσης Ανατολής, οι απειλές έχουν ενδεχομένως αλλάξει φορά: Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι θα μπορούσαν να προέρχονται από ένα δυνητικά επεκτατικό και επιθετικό Ισραήλ και από το χάος ενός δυνητικά αποδομημένου ιρανικού κράτους.
Παρ 'όλα αυτά, ανάλογα με τις κινήσεις της κυβέρνησης Τραμπ, υπάρχει ενδεχομένως η δυνατότητα για την Άγκυρα να βοηθήσει στην εκτόνωση αυτής της σύγκρουσης μέσω περισσότερης διπλωματίας, κατεύθυνση προς την οποία ενεργοποιείται ο Φιντάν από τα τέλη του περασμένου μήνα.
Εκτός από την διπλωματική δραστηριότητα της Τουρκίας στην Ουκρανία και τη Γάζα, ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ-Ιράν θα μπορούσε να είναι η άλλη διεθνής κρίση, όπου η Άγκυρα θα προσπαθούσε να αξιοποιήσει την επιδέξια διπλωματία της, με άγνωστη όμως αποτελεσματικότητα. Οι γεωπολιτικές δυνάμεις δεν μπορούν να εξαλειφθούν. Στην καλύτερη περίπτωση μπορούν μόνο να τιθασευθούν.
* Ο Νικήτας Σίμος είναι Οικονομολόγος, Γεωπολιτικός Αναλυτής
