Της Μαρίνας Ζιώζιου
Πριν τον αποκαλέσουν διεθνώς «Πράσινο» Πατριάρχη, πριν το περιβάλλον γίνει λέξη επείγουσα στα χείλη κυβερνήσεων, επιστημόνων και διεθνών οργανισμών, ο Βαρθολομαίος υπήρξε ένα παιδί της Ίμβρου.
Ο Δημήτρης Αρχοντώνης, όπως ήταν το βαπτιστικό του όνομα, μεγάλωσε στους Αγίους Θεοδώρους, στην Ίμβρο. Σε ένα χωριό μικρό, με τις λιτές ανάγκες μιας άλλης εποχής, αλλά πλούσιο σε φως, χώμα, πέτρα, μυρωδιές, λουλούδια και μονοπάτια. Εκεί όπου η φύση δεν ήταν έννοια. Ήταν η ίδια η ζωή.
Εκεί, χωρίς να το γνωρίζει, συγκέντρωνε το πρώτο υλικό της μελλοντικής του διαδρομής. Όχι με θεωρίες. Με εικόνες. Με την αίσθηση του τόπου. Με τη σιωπηλή παιδεία που δίνει η γη σε ένα παιδί πριν ακόμη εκείνο μάθει να την ονομάζει.
Ήταν το τρίτο από τα τέσσερα παιδιά του Χρήστου και της Μερόπης. Μια οικογένεια βιοπαλαιστών, που μέσα στις δυσκολίες της εποχής προσπάθησε να του προσφέρει ό,τι καλύτερο μπορούσε: αγάπη, αντοχή, μέτρο, πίστη, αξιοπρέπεια. Δίπλα του η Ζαχάρω, ο Νικόλαος και ο μικρότερος Αντώνιος. Γύρω του η Ίμβρος.
Το «παπαδάκι» που αγάπησε τη φύση
Ίσως από εκεί αρχίζει η βαθύτερη σχέση του με το περιβάλλον. Από μια καθημερινότητα όπου τίποτε δεν περίσσευε και τίποτε δεν θεωρούνταν αυτονόητο. Ούτε το νερό. Ούτε ο καρπός. Ούτε η ομορφιά. Ο ίδιος, όταν αργότερα θα μιλήσει για τον χαρακτηρισμό του «Πράσινου» Πατριάρχη, θα τον αποδεχθεί χωρίς έπαρση. Θα επιμείνει όμως σε κάτι πιο προσωπικό: ότι σε προσωπικό επίπεδο προσπαθεί να είναι «πράσινος άνθρωπος». Η φράση μοιάζει απλή, ωστόσο κρύβει μια ολόκληρη στάση ζωής.
Η οικολογική του ευαισθησία δεν γεννήθηκε ξαφνικά. Είχε προηγηθεί η Ίμβρος. Το παιδί που μάζευε λουλούδια για τη μητέρα και την αδελφή του. Το «παπαδάκι» που ακολουθούσε τον ιερέα του χωριού σε λόφους και λαγκάδια για να βοηθήσει στη Θεία Λειτουργία.
Όταν εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης το 1991, η οικολογική κρίση δεν είχε ακόμη τη θέση που έχει σήμερα στον δημόσιο λόγο. Η συζήτηση γινόταν κυρίως σε επιστημονικά συνέδρια, μακριά από την καθημερινή αγωνία των ανθρώπων. Ο Βαρθολομαίος, όμως, μίλησε νωρίς. Κατάλαβε νωρίς.
Μόλις έναν μήνα μετά την εκλογή του, συγκάλεσε στην Κρήτη οικολογικό συνέδριο με τίτλο «Ζώντας μέσα στη Δημιουργία του Κυρίου». Δεν ήταν μια τυπική πρωτοβουλία. Ήταν η πρώτη καθαρή ένδειξη ότι από το Φανάρι θα ακουγόταν ένας λόγος διαφορετικός: ένας λόγος που συνέδεε την πίστη με την ευθύνη απέναντι στη γη.
Ο «Πράσινος» Πατριάρχης
Το 1992 κάλεσε στο Φανάρι Πατριάρχες και Προκαθημένους, ζητώντας το περιβαλλοντικό ζήτημα να περάσει μέσα στη ζωή των Εκκλησιών. Από τότε, η προστασία της Δημιουργίας δεν υπήρξε για εκείνον ένα ακόμη θέμα. Έγινε σταθερός άξονας της πατριαρχικής του διακονίας. Ο τίτλος «Πράσινος» Πατριάρχης του δόθηκε γιατί άνοιξε έναν δρόμο όταν ακόμη ο δρόμος αυτός δεν ήταν αυτονόητος.
Αρχικά, του αποδόθηκε από τα ΜΜΕ το 1996, ωστόσο επισημοποιήθηκε με τελετουργικό τρόπο στον Λευκό Οίκο, το 1997, από τον Αλ Γκορ, αντιπρόεδρο των ΗΠΑ. Ακριβώς γι’ αυτή τη θαρραλέα ηγετική του δράση «προς υπεράσπιση του περιβαλλοντισμού ως πνευματικής ευθύνης», το περιοδικό «Time» τον κατέταξε ανάμεσα στους «100 ανθρώπους με την πιο μεγάλη επιρροή», το 2008.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, έβαλε στο ίδιο τραπέζι ανθρώπους που συχνά δεν συνομιλούσαν μεταξύ τους: θεολόγους και επιστήμονες, πολιτικούς και περιβαλλοντολόγους, θρησκευτικούς ηγέτες και εκπροσώπους διεθνών οργανισμών, ανθρώπους της βιομηχανίας και της κοινωνίας των πολιτών.
Αυτή υπήρξε -και συνεχίζει μέχρι σήμερα- μία από τις πιο ουσιαστικές πλευρές της διακονίας του. Δεν αντιμετώπισε την παράδοση ως κλειστό δωμάτιο. Την είδε ως δύναμη που μπορεί να σταθεί μέσα στον κόσμο, να συνομιλήσει με το διαφορετικό, να περάσει σύνορα χωρίς να χάσει την ψυχή της. Κι αυτό είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο Βαρθολομαίος αποδεικνύει στην πράξη με τη στάση του ότι η Ορθοδοξία δεν φοβάται τον διάλογο.
Τα παγκόσμια συμπόσια «Θρησκεία, Επιστήμη και Περιβάλλον» υπήρξαν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξωστρέφειας. Εν πλω, σε θάλασσες και ποτάμια που σηκώνουν επάνω τους την ιστορία αλλά και τις πληγές του πλανήτη, ο Πατριάρχης άνοιξε έναν διάλογο με πραγματικές συνέπειες.
Αιγαίο, Μαύρη Θάλασσα, Δούναβης, Αδριατική, Ανταρκτική, Βαλτική, Αμαζόνιος, Κασπία. Δεν ήταν απλώς γεωγραφικές στάσεις. Ήταν σταθμοί μιας παγκόσμιας υπενθύμισης: ότι τα νερά του κόσμου, τα δάση, οι ακτές, τα οικοσυστήματα, δεν ανήκουν μόνο σε κράτη και συμφέροντα. Ανήκουν στη ζωή... Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος κατάφερε να κάνει κάτι δύσκολο. Να πείσει ότι η βιώσιμη ανάπτυξη δεν είναι αποκλειστική υπόθεση των ειδικών. Δεν αφορά μόνο επιστήμονες, κυβερνήσεις ή οικολόγους. Αφορά τον τρόπο που πιστεύουμε. Τον τρόπο που καταναλώνουμε. Τον τρόπο που προσευχόμαστε. Τον τρόπο που βλέπουμε τον άλλον άνθρωπο.
Η γη στενάζει, αλλά εξακολουθεί να ελπίζει
Για τον Πατριάρχη, η οικολογική κρίση είναι και πνευματική κρίση. Όχι επειδή η επιστήμη δεν αρκεί ως γνώση. Αλλά επειδή η επιστήμη μπορεί να μετρήσει την καταστροφή, να δείξει τις αιτίες, να προτείνει λύσεις. Δεν μπορεί όμως μόνη της να θεραπεύσει την απληστία. Δεν μπορεί να γεννήσει μέτρο.
Το 2025, η διεθνής αναγνώριση αυτής της μακράς πορείας ήρθε με την απονομή του Βραβείου Τέμπλετον. Δεν τιμήθηκε απλώς ένας εκκλησιαστικός ηγέτης. Τιμήθηκε μια επιμονή δεκαετιών: η επιμονή να θεωρείται η προστασία της Δημιουργίας όχι περιθωριακό ζήτημα, αλλά κέντρο της χριστιανικής ευθύνης.
Παραλαμβάνοντας το βραβείο, ο Οικουμενικός Πατριάρχης ανέφερε τότε ότι η διάκριση «δεν ανήκει σε ένα άτομο αλλά σε ένα όραμα που εμπνέει το Οικουμενικό Πατριαρχείο επί δεκαετίες». Υπενθύμισε την πρωτοβουλία του προκατόχου του, Πατριάρχη Δημητρίου, το 1989, να καθιερωθεί η 1η Σεπτεμβρίου ως ημέρα προσευχής για την προστασία της δημιουργίας, η οποία υιοθετήθηκε στη συνέχεια και από άλλες χριστιανικές εκκλησίες. «Όταν τα παιδιά μας χάνουν την ελπίδα, αυτό αποτελεί ηθική αποτυχία και πνευματική κρίση», είχε πει στην ομιλία του.
Τον Μάιο του 2026, όταν ο Δήμος Αθηναίων τον τίμησε για την προστασία της περιβαλλοντικής κληρονομιάς, ο Βαρθολομαίος είπε σε μια φράση κάτι που μοιάζει να συνοψίζει όλη του τη σκέψη: «Εἶναι ἀδιανόητον νά ἐνδιαφερώμεθα διά τόν ἄνθρωπον καί νά καταστρέφωμεν τόν “οἶκον” του, καί ἀντιστρόφως».
Και συνέχισε: «Προστασία τῆς φύσεως καί ἔμπρακτος σεβασμός τοῦ συνανθρώπου εἶναι δύο ὄψεις τοῦ ἰδίου νομίσματος». Αυτή η σύνδεση είναι καθοριστική. Ο Βαρθολομαίος δεν μιλά για τη φύση σαν να είναι κάτι ξεχωριστό από την ανθρώπινη μοίρα. Δεν διαχωρίζει το δέντρο από το παιδί, το νερό από τη φτώχεια, την κλιματική κρίση από την κοινωνική αδικία. Όπου πληγώνεται η γη, πληγώνεται και ο άνθρωπος. Αυτή η οικολογία δεν είναι ρομαντική. Είναι βαθιά κοινωνική. Μιλά για λουλούδια και ποτάμια, αλλά φτάνει πάντα στον άνθρωπο. Μιλά για θάλασσα, αλλά εννοεί και την ειρήνη. Μιλά για δάσος, αλλά εννοεί και τη δικαιοσύνη.
Αξίζει να σημειωθεί ότι την ευαισθησία και τις περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες της Πρωτόθρονης Εκκλησίας της Ορθοδοξίας είχε υιοθετήσει και ο Πάπας Φραγκίσκος. Όπως είχε δηλώσει και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος «η συνεργασία των δύο Εκκλησιών στον αγώνα για την προστασία της φύσης αποτελεί ένα παράδειγμα προς όλους ότι οτιδήποτε καλό για την ανθρωπότητα μπορούμε να το πετύχουμε μόνο μαζί, μόνο με κοινή προσπάθεια».
- Φωτογραφίες του αείμνηστου Νικολάου Μαγγίνα, Οικουμενικό Πατριαρχείο
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
