Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο "Χιόνια του χτες, χιόνια του αύριο" ο Αυστριακός νομπελίστας εμφανίζεται ασυνάρτητος, ακατανόητος, σαλός. Φταίει το πρωτότυπο ή η ελληνική μετάφραση;Τον Ιανουάριο του 2025 κυκλοφόρησε το τελευταίο μέχρι στιγμής βιβλίο του πολυγραφότατου Αυστριακού νομπελίστα (2019) Πέτερ Χάντκε. Τίτλος του: «Χιόνια του χτες, χιόνια του αύριο». Είναι ένας θεατρικός μονόλογος 75 σελίδων προορισμένος για τη σκηνή παρά την έλλειψη διαλόγων, ένα ιδιότυπο δράμα, δείγμα ποιητικής πρόζας. Ένας περιπατητής μονολογεί, πιάνεται από εικόνες και λέξεις για να καταθέσει την μακρά εμπειρία του από τη ζωή, ένα αντιδιδακτικό καταπίστευμα χωρίς τελεσίδικες αλήθειες, γεμάτο υπαινιγμούς και νύξεις, ένας υπομνηματισμός ζωής από κάποιον που βαθμιαία αποχωρεί και υπονομεύει για μια τελευταία φορά τις τρέχουσες βεβαιότητες. Το έργο θα έχει παγκόσμια πρεμιέρα στις 27 του μηνός στο Φεστιβάλ Σάλτσμπουργκ, σε σκηνοθεσία του Ελβετού Γιόσι Βίλερ, που μεταξύ πολλών άλλων είχε ανεβάσει το 2009 στο Εθνικό Θέατρο στην Αθήνα το δράμα του Πωλ Κλωντέλ «Ο κλήρος του μεσημεριού».
Το έργο μεταφράστηκε ταχύτατα στα ελληνικά και κυκλοφόρησε με τον τίτλο «Χθεσινό χιόνι, αυριανό χιόνι» από τις εκδόσεις Βακχικόν ήδη τον Δεκέμβριο του 2025 σε μετάφραση της κυρίας Ιωάννας Διαμαντοπούλου-Nothdurft από το Χάιλμπρον στις όχθες του Νέκαρ. Για κακή του μοίρα. Η βεβιασμένη κυοφορία της μετάφρασης οδήγησε σε ένα προϊόν τεχνητής εγκυμοσύνης που βρίθει από αδεξιότητες, λάθη και παρανοήσεις. Σε πολλά σημεία η διαστροφή του πρωτοτύπου δημιουργεί στον Έλληνα αναγνώστη την εντύπωση ότι κρατά στα χέρια του το αποκύημα ενός συγγραφέα ραμολί. Στη συγκεκριμένη περίπτωση οποιαδήποτε περιδιαγραμμάτου ανάλυση του μεταφραστικού αποτελέσματος θα ήταν ύβρις για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία. Εδώ πρέπει να πέσει ράβδος. Επιλέγουμε λοιπόν δέκα αμαρτήματα της μεταφράστριας, ενδεικτικά για την αποτυχία του όλου διαβήματος.
Τέρατα και σημεία μεταφραστική αδεία
Σε ένα σημείο (σελ. 14) ο Χάντκε υπενθυμίζει ότι κάποιες φορές οι άνθρωποι προτιμούν μια μικρή παραπλάνηση από την πικρή αλήθεια και γράφει: «Αυτό τώρα δεν είναι ξεκάθαρα στάχτες στα μάτια; Μήπως όμως από καιρού εις καιρόν λίγες στάχτες στα μάτια κάνουν καλό στην υγεία; Το μόνο που λείπει είναι να πεις στην „υγεία του λαού“ – Yes, Sir, κάνουν καλό στη λαϊκή υγεία.» Η μεταφράστρια νομίζει ότι πρόκειται για πανδημία επιπεφυκίτιδας και λέει: «Αυτό δεν είναι, αλήθεια, ένα σφούγγισμα των ματιών; Αλλά πώς είναι κάποιο από καιρού εις καιρόν σφούγγισμα των ματιών καλό για την υγεία; Λείπει μόνο να πεις „Κοινωνική Υγεία“. Yes, Sir, καλό για την κοινωνική υγεία.» Λίγο πιο κάτω (σελ.15) ο Χάντκε θυμάται τον Οδυσσέα που όρμησε σαν εκδικητής πάνω από το κατώφλι του σπιτιού του, το οποίο είχαν καταλάβει οι μνηστήρες. Και του αφιερώνει εκ των υστέρων το δικό του ωροσκόπιο της ημέρας: «Επί της ουσίας είχες κερδίσει κιόλας το παιχνίδι – περιττό να κορδώνεσαι σαν άλτης που πηδάει πάνω απ’ όλα τα κατώφλια». Κύριος οίδε ποια φαντασίωση εξέτρεψε τη μεταφράστρια σε έναν αναπάντεχο κακέμφατο συλλαβισμό: «Η παρτίδα για σένα ήταν ήδη κερδισμένη – περιττό να φουσκώνεις σαν κατωφλοπηδηχταράς.»!
Είναι κάποιες φορές που και μια σταγόνα ανθρωπιάς μπορεί να αλλάξει το ύφος μιας μέρας, την ατμόσφαιρά της. Γράφει ο Χάντκε (σελ. 19): «Νέο ξημέρωμα μέσα στην ίδια μέρα: μόλις η καλοσύνη εμπλακεί, πάρει μέρος, δώσει τον τόνο.» Μόνο που η μεταφράστρια λέει άλλα αντ’ άλλων: «Οι συσκέψεις της μέρας: έτσι που η αγαθοσύνη ορίζει, συμμετέχει, προσποιείται.» Και λίγο πιο κάτω στην ίδια σελίδα ο Χάντκε γράφει: «Κοίτα εκεί, το φεγγάρι τώρα μέρα μεσημέρι: „Μπράβο κατόρθωμα“» Η μεταφράστρια όμως λέει το απόλυτο nonsense: «Και να, το φεγγάρι τώρα μέσα στη λαμπρή μέρα: Αγαπητό φυσίγγι!» Προφανώς δεν γνωρίζει την έκφραση και την μεταφράζει κυριολεκτικά νομίζοντας ότι στον συγγραφέα επιτρέπονται ποιητική αδεία τα πάντα.
Βότανα και αισθηματολογίες
Τα θαλασσώνει όμως και όταν ο Χάντκε στην επόμενη σελίδα φτιάχνει όντως μια λέξη ποιητική αδεία. Θαυμάζοντας τα μήλα αποτείνεται σε δυο ποικιλίες που λαμπρύνει. Γράφει: «Ω μήλα χάρμα οφθαλμών, ω Ιωνάθαν, ω κόκκινε Αστραχάν.» Αυτό το «μήλα χάρμα οφθαλμών» καταντά ως εξής στα ελληνικά: «Ω ευφρασία, ω Γιόναταν, ω κόκκινε Αστραχάν». Αυτό κι αν είναι αφασία! Από που ξεφύτρωσε η ευφρασία; Η μεταφράστρια δεν αντελήφθη ότι ο Χάντκε γίνεται εδώ γλωσσοπλάστης και φτιάχνει μια λέξη από τρία συνθετικά, αυτή εξοβελίζει το πρώτο, τα μήλα, επειδή δεν τη βολεύει, κι αφήνει κολοβά τα δύο υπόλοιπα συνθετικά που μόνα τους όντως θα σήμαιναν ένα ιαματικό βότανο. Παρασύρει μάλιστα και την επιμελήτρια του βιβλίου που πλειοδοτεί παραθέτοντας περισπούδαστη υποσημείωση για την ευφρασία, η οποία κάνει από την αρχαιότητα θαύματα, πού, και πάλι στην επιπεφυκίτιδα…
Η εικόνα και το μετείκασμα, η εικόνα δηλαδή που παραμένει αποτυπωμένη στο αισθητήριο της όρασης μετά την παύση του οπτικού ερεθίσματος, είναι κλασσικοί τόποι που διατρέχουν όλο το έργο του Πέτερ Χάντκε. Έτσι και στο βιβλίο «Χιόνια του χτες, χιόνια του αύριο» (σελ. 30,66). Γράφει λοιπόν: «Ένα άλλο αντικείμενο έρευνας: η διάρκεια των μετεικασμάτων με κλειστά μάτια, μια ειδική μονάδα μέτρησης του χρόνου». Η μεταφράστρια δεν ξέρει το μετείκασμα, θέλει το μεταίσθημα, και η επιμελήτρια της έκδοσης πλειοδοτεί και πάλι με αισθηματολογική υποσημείωση: «Ο όρος „μεταίσθημα“ χρησιμοποιείται ως μετάφραση του αγγλικού „metaemotion“ και σημαίνει το συναίσθημα που έχουμε για τα ίδια μας τα συναισθήματα». Μα, από ποια γλώσσα μετέφρασαν τον Πέτερ Χάντκε, εκ του αγγλικού; Αλίμονο στον συγγραφέα που θυμάται κάπου (σελ.37) δυο στιχάκια από ένα παμπάλαιο παιδικό τραγουδάκι για τον οδοντογλυφίδα Χάνζελ και τη μικρή χοντρομπαλού που πάνε να ταρακουνήσουν τις αχλαδιές για να πέσουν τα ώριμα φρούτα το φθινόπωρο. Υπάρχει μάλιστα και παραλλαγή, στην οποία η χοντρομπαλού ζητά από τον Χάνζελ να ταρακουνήσει τα δικά της αχλάδια! Και πάλι κάποια ανομολόγητη φαντασίωση θα μετέτρεψε τη μικρούλα στη «χοντρή νταντά» της μεταφράστριας.
Ένα κακότυχο βιβλίο
Αλλά και απλούστερα πράγματα να εννοεί ο Χάντκε, πάλι στα ελληνικά προκύπτουν γρίφοι χωρίς νόημα. Γράφει ο συγγραφέας (σελ.39): «Κοιμηθείτε τον ύπνο του δικαίου, ο χρόνος δουλεύει για σας.» Λέει η μεταφράστριά του: «Κοιμηθείτε πάνω στα δυο αυτιά σας, ο χρόνος δουλεύει για σας.» Γράφει ο συγγραφέας (σελ.52) : «Η φωνή κάποιου που αφήνει την εφηβεία και γίνεται άνδρας, σαν ενδιάμεση απόχρωση.» Λέει η μεταφράστρια: «Ο ένας φωνακλάς με το που του κόβεται η φωνή, σαν απόχρωση.» Γράφει αυτός (σελ.58): «Συνέβη σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις.» Κι αυτή λέει: «Σε όλες τις θρησκευτικές εποχές συνέβη.»
Ας βάλουμε ένα τέλος στο μαργαριταρένιο κολιέ αυτής της μετάφρασης, έστω κι αν θα μπορούσαμε να το επιμηκύνουμε επ’ αόριστον. Και τα δέκα μόνο μαργαριτάρια πιστοποιούν επαρκώς την κακοτυχία του τελευταίου βιβλίου του Πέτερ Χάντκε στα ελληνικά. Ένα μνημείο ανεπάρκειας που θα έπρεπε καλύτερα να πολτοποιηθεί.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.