H συλλογή επαρκών και ασφαλών ποσοτήτων αίματος από εθελοντική και άνευ αμοιβής πρωτοβουλία πολιτών συνιστά πρόκληση για όλα τα υγειονομικά συστήματα, προκειμένου να διασφαλίζεται η διαθεσιμότητα των αναγκαίων αποθεμάτων για ικανοποίηση των εκάστοτε υγειονομικών αναγκών. Στη χώρα μας, υφίσταται σαφές νομοθετικό πλαίσιο, για τις αιμοδοτικές διαδικασίες, τροποποιούμενο σε τακτική βάση με κριτήριο τις εξελίξεις στον τομέα της υγείας, ενώ τα κρατικά κέντρα αιμοδοσίας παρέχουν υψηλής ποιότητας υπηρεσίες επιδιώκοντας τη διαθεσιμότητα ανάλογης ποιότητας αίματος και παραγώγων του σε όλη την ελληνική επικράτεια.
Το αίμα είναι ένας ζωντανός ιστός και περιλαμβάνει τα ερυθρά και λευκά αιμοσφαίρια καθώς και τα αιμοπετάλια, εντός ενός υγρού που αποκαλείται «πλάσμα» και το οποίο διακινεί τις θρεπτικές ουσίες εντός των κυττάρων και κατευθύνοντας τα προς αποβολή προϊόντα στα όργανα απέκκρισης (νεφρά, ήπαρ, πνεύμονες). Επισημαίνεται ότι δεν υφίσταται υποκατάστατο του αίματος αλλά λαμβάνεται αποκλειστικά από υγιείς δότες.
Η επιτυχής χορήγηση αίματος απαιτεί οργάνωση και συντονισμό των επιμέρους διαδικασιών, περιλαμβάνουσες την επιλεξιμότητα αιμοδοτών, τον τρόπο συλλογής αίματος, τις διαδικασίες παρασκευής παραγώγων αίματος και πλάσματος, συντήρησης και διακίνησής τους καθώς και καταγραφής των διαδικασιών και τέλος τους εργαστηριακούς ελέγχους.
Οι υποψήφιοι αιμοδότες επιλέγονται με αυστηρά κριτήρια. Πολίτες με χρόνιες ασθένειες, συγκεκριμένες λοιμώξεις, σοβαρές αλλεργίες, αναιμία, ιστορικό καρκίνου και υπό πολυφαρμακευτική αγωγή αποκλείονται από τη διαδικασία, αποτρέποντας επιδείνωση της κλινικής κατάστασής τους είτε μετάγγισης λοιμώδους νοσήματος στους δέκτες. Επιπλέον, υφίστανται συγκεκριμένοι κανόνες για τους εμβολιασθέντες υποψηφίους αιμοδότες. Οι τελικώς επιλεχθέντες (υγιείς πολίτες 18-62 ετών) καλούνται να συμπληρώσουν και να υπογράψουν ειδικό ερωτηματολόγιο και υποβάλλονται σε αξιολόγηση του καρδιαγγειακού συστήματος (συστολικής και διαστολικής αρτηριακής πίεσης, καρδιακού ρυθμού), επιπέδων αιμοσφαιρίνης, ενίοτε και για μολυσματικές ασθένειες, προειδοποιώντας για δυνητικά προβλήματα υγείας. Ακολούθως, κατά τη δωρεά αίματος, πράξη ανώδυνη και σύντομη (ολιγόλεπτης διάρκειας), προκύπτουν αξιοσημείωτα οφέλη για τον αιμοδότη, μέσω βελτιστοποίησης της ροής αίματος, περιορισμού βλαβών στα τοιχώματα των αρτηριών, διαχείρισης των επιπέδων σιδήρου, αποτροπής της υπερβάλλουσας συγκέντρωσής του στο αίμα (με επακόλουθο αποφυγή οξειδωτικού στρες και φλεγμονών, ως παράγοντες κινδύνου καρδιαγγειακών παθήσεων) και μείωσης κινδύνου θρομβώσεων και θνησιμότητας από ορισμένες μορφές καρκίνου. Περαιτέρω, εκτός της αποκόμισης προληπτικού οφέλους (μέσω δωρεάν αιματολογικών εξετάσεων) και δυνητικού εντοπισμού λοιμώξεων/έτερων προβλημάτων υγείας (ενίοτε και προ της εκδήλωσης συμπτωμάτων), ο οργανισμός των αιμοδοτών ενεργοποιεί τη διαδικασία αντικατάστασης των απολεσθέντων (από την αιμοδοσία) κυττάρων και προάγει την παραγωγή νέου, υγιούς αίματος και ανθεκτικότερων αιμοσφαιρίων. Συμπληρωματικά, τονίζεται ότι οι εθελοντές αιμοδότες δικαιούνται αίμα, εάν παραστεί ανάγκη για τους ίδιους είτε για μέλη της οικογένειάς τους.
Επιπροσθέτως, αναφορικά με την ψυχολογική και ηθική διάσταση της αιμοδοσίας, οι αιμοδότες απολαμβάνουν ισχυρό αίσθημα ατομικής καταξίωσης, κοινωνικής προσφοράς καθώς και ηθικής ικανοποίησης με ανάληψη κοινωνικής ευθύνης, δεδομένου ότι συμβάλλουν καθοριστικά στη βελτιστοποίηση του επιπέδου των δεικτών υγείας του γενικού πληθυσμού και εν γένει της δημόσιας υγείας, αφού η δωρεά αίματος κρίνεται ως σωτήρια για τη ζωή πολλών συμπολιτών μας, παρακινώντας, παράλληλα για υιοθέτηση συναφών πράξεων κοινωνικής αλληλεγγύης.
Σε διαχειριστικό επίπεδο, η εθελοντική αιμοδοσία συμβάλλει στην αναπλήρωση και δημιουργία επαρκών αποθεμάτων αίματος για έκτακτα ιατρικά περιστατικά, χειρουργικές επεμβάσεις, μεταγγίσεις ερυθρών αιμοσφαιρίων σε πάσχοντες από μεσογειακή αναιμία, χορήγηση αιμοπεταλίων σε περιπτώσεις θρομβοπενίας και απλασίας του μυελού των οστών και σε θεραπείες νοσούντων από λευχαμία, εξοικονομώντας πολύτιμους πόρους και προασπίζοντας τη δημόσια υγεία, παρέχοντας και πρόσθετο αίσθημα υγειονομικής ασφάλειας σε περίπτωση αντιμετώπισης έκτακτων υγειονομικών καταστάσεων.
Παρά τα προμνημονευθέντα οφέλη τόσο για τους αιμοδότες όσο και για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, η εθελοντική αιμοδοτική δράση κρίνεται αποσπασματική, ενώ τονίζεται η αδήριτη ανάγκη συστηματικής προσφοράς αίματος (3-4 φορές/έτος), συνεκτιμώντας το περιορισμένο προσδόκιμο της ζωής και την απουσία δυνατότητας αποθήκευσής του.
Συμπερασματικά, η εφαρμογή στρατηγικών προσέγγισης των υγιών πολιτών προκειμένου να επιτευχθεί η προσέλκυση επιλέξιμων εθελοντών αιμοδοτών αποτελεί σημαντικό στοίχημα για τη χάραξη αποτελεσματικής εθνικής στρατηγικής για την αιμοδοσία, περιλαμβάνοντας υλοποίηση εθνικού προγράμματος επιμόρφωσης και εκκινώντας από την ενσωμάτωσή του στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, με στόχο την εξ απαλών ονύχων εξοικείωση των μαθητών με την προληπτική ιατρική και τη συναισθηματική ωρίμανσή τους, μέσω ευαισθητοποίησης για θέματα δημόσιας υγείας. Συμπληρωματικά με τα ανωτέρω, η ενεργοποίηση της αίσθησης ανιδιοτελούς προσφοράς του ενηλίκου πληθυσμού με εκπαιδευτικά προγράμματα που θα προωθούν τη συνειδητοποίηση ότι η προσφορά αίματος μόνο σε έκτακτες περιπτώσεις κρίνεται ανεπαρκής θα ωθήσει στην επέκταση της ευαισθητοποίησης σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, ως έκφραση κοινωνικής συνείδησης και πολιτισμού, με γνώμονα τα ανθρωπιστικά ιδεώδη, την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και την επίτευξη της κοινωνικής ευημερίας.
* O Ισίδωρος Μέντης είναι Φαρμακοποιός (ΕΚΠΑ), Κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου Σπουδών στη Διοίκηση Οικονομικών Μονάδων με εξειδίκευση στα Οικονομικά της Υγείας (ΕΚΠΑ), Υποψήφιος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Αθηνών και στέλεχος της Διεύθυνσης Φαρμάκου Κεντρικής Υπηρεσίας ΕΟΠΥΥ
