Αν η αποτυχία μπορούσε να μιλήσει, δεν θα ζητούσε συγγνώμη για την παρουσία της. Θα μας κοιτούσε κατάματα και θα μας υπενθύμιζε ότι αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι κάθε διαδικασίας μάθησης, δημιουργίας και εξέλιξης. Σε έναν κόσμο που μετρά την αξία με δείκτες επιτυχίας, η αποτυχία μοιάζει ανεπιθύμητη. Κι όμως, χωρίς αυτήν, καμία ουσιαστική πρόοδος δεν θα ήταν δυνατή.
Ο Thomas Edison το διατύπωσε με απλότητα: «Δεν απέτυχα. Απλώς βρήκα 10.000 τρόπους που δεν λειτουργούν». Η φράση αυτή δεν είναι ρομαντική υπερβολή· αποτυπώνει μια βαθιά αλήθεια για τη φύση της δημιουργίας. Κάθε αποτυχία παρέχει πληροφορία. Δείχνει τι δεν λειτούργησε, ποια υπόθεση ήταν λανθασμένη, ποια δεξιότητα χρειάζεται ενίσχυση. Σε αντίθεση με την επιτυχία, που συχνά επιβεβαιώνει αυτό που ήδη γνωρίζουμε, η αποτυχία μας αναγκάζει να αναθεωρήσουμε.
Στην επιστήμη, η πρόοδος βασίζεται στη διάψευση υποθέσεων. Στην επιχειρηματικότητα, τα περισσότερα εγχειρήματα αποτυγχάνουν πριν βρεθεί ένα βιώσιμο μοντέλο. Στην προσωπική ζωή, οι λανθασμένες επιλογές λειτουργούν ως εμπειρικά δεδομένα για πιο ώριμες αποφάσεις. Η αποτυχία, λοιπόν, δεν είναι το αντίθετο της μάθησης· είναι ο μηχανισμός της. Πέρα από τη γνώση, η αποτυχία διαμορφώνει χαρακτήρα. Η απογοήτευση, η αμφιβολία, ακόμη και η προσωρινή απώλεια αυτοπεποίθησης αποτελούν ψυχικές δοκιμασίες. Η διαχείρισή τους καλλιεργεί ανθεκτικότητα.
Όταν κάποιος επιμένει μετά από μια αποτυχία, δεν ενισχύει μόνο τις δεξιότητές του, αλλά και την αυτοαντίληψή του. Μαθαίνει ότι μπορεί να αντέξει τη ματαίωση. Αυτή η εμπειρία ενδυναμώνει περισσότερο από οποιαδήποτε αδιάκοπη επιτυχία. Η επιτυχία συχνά συνοδεύεται από κοινωνική επιβράβευση. Η αποτυχία, αντίθετα, αποκαλύπτει τα κίνητρα. Όταν απουσιάζει η αναγνώριση, παραμένει μόνο η ουσία: γιατί συνεχίζουμε; Έτσι, η αποτυχία λειτουργεί ως φίλτρο αυθεντικότητας. Ξεχωρίζει την επιφανειακή φιλοδοξία από το βαθύ ενδιαφέρον. Όποιος συνεχίζει παρά τις αποτυχίες, αποδεικνύει ότι δεν κινείται μόνο από εξωτερικές ανταμοιβές.
Πολλές φορές η αποτυχία δεν σημαίνει ανικανότητα, αλλά ασυμβατότητα. Μια επαγγελματική αποτυχία μπορεί να αποκαλύψει ότι κάποιος βρίσκεται σε λάθος περιβάλλον. Μια προσωπική απογοήτευση μπορεί να οδηγήσει σε αναθεώρηση αξιών και στόχων. Η αποτυχία διακόπτει την πορεία και επιβάλλει παύση. Αυτή η παύση, όσο επώδυνη κι αν είναι, προσφέρει χώρο για αναστοχασμό. Χωρίς αυτήν, πολλοί θα συνέχιζαν μηχανικά σε διαδρομές που δεν τους εκφράζουν. Παρά τα οφέλη της, η αποτυχία προκαλεί φόβο, κυρίως επειδή συνδέεται με κοινωνική αξιολόγηση. Σε περιβάλλοντα όπου το λάθος στιγματίζεται, οι άνθρωποι αποφεύγουν το ρίσκο. Κι όμως, η αποφυγή ρίσκου οδηγεί στη στασιμότητα.
Κοινωνίες και οργανισμοί που τιμωρούν υπερβολικά την αποτυχία περιορίζουν την καινοτομία. Αντίθετα, εκεί όπου το λάθος αντιμετωπίζεται ως στάδιο της διαδικασίας, ενθαρρύνεται η δημιουργικότητα. Η διαφορά δεν έγκειται στην απουσία αποτυχίας, αλλά στον τρόπο διαχείρισής της. Η αποτυχία δεν χρειάζεται εξιδανίκευση. Μπορεί να πονά, να απογοητεύει, να κλονίζει. Όμως η ώριμη στάση δεν είναι ούτε η άρνηση ούτε η αυτοκατηγορία. Είναι η ανάλυση, η αποδοχή και η επανεκκίνηση. Αν η αποτυχία μπορούσε να μιλήσει, ίσως να έλεγε: «Δεν σε ορίζω· σε διαμορφώνω».
Η ταυτότητα δεν καθορίζεται από ένα αποτέλεσμα, αλλά από τη στάση απέναντι σε αυτό. Τελικά, η αποτυχία δεν είναι παρεκτροπή από την πορεία της επιτυχίας. Είναι τμήμα της ίδιας διαδρομής. Όποιος το κατανοεί, παύει να τη φοβάται και αρχίζει να τη χρησιμοποιεί ως εργαλείο εξέλιξης.
*Ο Νικόλαος - Θεολόγος Παπαδόπουλος είναι Εκπαιδευτικός, Learning & Development Specialist
