Της Μαρίνας Ζιώζιου
Η Ελένη Γλύκατζη–Αρβελέρ, που έφυγε χθες, Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου 2026, πλήρης ημερών, έναν χρόνο πριν συμπληρώσει τα 100, σημάδεψε ανεξίτηλα, με το έργο, τη δράση, την παρουσία και τον λόγο της, τον 20ό αιώνα.
Η απώλεια της δεν αφορά μόνο τον χώρο της ιστορικής επιστήμης. Αφορά έναν τρόπο σκέψης που σήμερα σπανίζει: αυστηρό, καθαρό, βαθιά μορφωμένο και ταυτόχρονα ανθρώπινο. Σε μια εποχή υπερβολής και εύκολων διατυπώσεων, η Αρβελέρ επέμενε στο μέτρο. Δεν ύψωνε τη φωνή της αλλά την τεκμηρίωνε. Δεν διεκδικούσε ρόλο συμβόλου. Αυτόν τον κατέκτησε χωρίς να το επιδιώξει.
«Δεν με ενδιαφέρει να με αγαπούν», είχε πει σε συνέντευξή της, «με ενδιαφέρει να σκέφτονται αυτά που λέω». Η φράση αυτή συμπυκνώνει μια ολόκληρη διαδρομή. Ο δημόσιος λόγος της δεν ήταν εργαλείο δημοφιλίας, αλλά μορφή ευθύνης. Και η ευθύνη, για την ίδια, ήταν αδιαπραγμάτευτη.
Τα πρώτα χρόνια – μια γενιά μέσα στην Ιστορία
Γεννημένη στην Αθήνα το 1926, ανήκε σε μια γενιά που δεν έμαθε την Ιστορία από βιβλία αλλά από βιώματα. Κατοχή, πείνα, φόβος, Εμφύλιος. Ωστόσο, ποτέ δεν χρησιμοποίησε τα τραύματα εκείνης της εποχής ως άλλοθι ρητορικής έντασης. Αντίθετα, τα μετέτρεψε σε εσωτερική πειθαρχία.
Σε αυτοβιογραφικό της κείμενο σημείωνε: «Οι δύσκολες εποχές δεν κάνουν τους ανθρώπους καλύτερους. Τους κάνουν, όμως, πιο προσεκτικούς απέναντι στις λέξεις». Αυτή η προσοχή στη λέξη -και κατ’ επέκταση στη σκέψη- θα χαρακτήριζε ολόκληρη τη ζωή της.
Η Γαλλία και η απόσταση ως γνώση
Η μετάβασή της στη Γαλλία δεν υπήρξε φυγή αλλά επιλογή. «Η απόσταση δεν είναι απομάκρυνση», έλεγε, «είναι προϋπόθεση κατανόησης». Στη Σορβόνη διαμόρφωσε μια ιστορική μέθοδο απαλλαγμένη από εθνικές αγκυλώσεις και ιδεολογικές ευκολίες.
Εκεί καθιερώθηκε ως μία από τις σημαντικότερες βυζαντινολόγους διεθνώς. Το έργο της δεν περιορίστηκε στην καταγραφή γεγονότων. Αντιθέτως, η ίδια εστίασε στην πολιτική ιδεολογία, στη διοικητική οργάνωση και στη γεωπολιτική λογική της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Ζώντας στη Γαλλία, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ κέρδισε τον σεβασμό των Γάλλων αλλά ως γυναίκα κατέκτησε την καρδιά του Ζακ Αρβελέρ. Αξιωματικός του γαλλικού πολεμικού ναυτικού εκείνος, γόνος μεγαλοαστικής παριζιάνικης οικογένειας, έγινε το στήριγμά της στη ζωή και την επιστήμη. Μαζί του απέκτησε μια κόρη, τη Μαρί-Ελέν που ζει μόνιμα στο Παρίσι.
Το Βυζάντιο χωρίς μύθο
Στο βιβλίο της «Γιατί το Βυζάντιο» έγραφε: «Το Βυζάντιο δεν μας ενδιαφέρει για να το δοξάσουμε. Μας ενδιαφέρει για να το κατανοήσουμε». Με αυτή τη φράση αποδόμησε τόσο την παλιά δυτική απαξίωση όσο και την άκριτη εξιδανίκευση.
Σε άλλο σημείο της σημείωνε: «Οι αυτοκρατορίες δεν πεθαίνουν πάντα με θόρυβο. Συχνά απλώς συρρικνώνονται». Η παρατήρηση αυτή δεν αφορούσε μόνο το παρελθόν, αλλά λειτουργούσε και ως υπαινιγμός για το παρόν.
Η Αρβελέρ μιλούσε συχνά για τη συνέχεια του ελληνισμού, αλλά όχι με όρους θριάμβου. «Η συνέχεια δεν είναι προνόμιο. Είναι ευθύνη», έγραφε. Και αλλού: «Όποιος επικαλείται το παρελθόν για να αποφύγει το παρόν, το παραχαράσσει». Αυτή η στάση την έφερε σε απόσταση από εύκολους πατριωτισμούς. Πίστευε ότι ο πατριωτισμός χωρίς γνώση είναι απλώς συγκίνηση και η συγκίνηση, από μόνη της, δεν αρκεί.
Η πρώτη γυναίκα πρύτανης
Το 1976 εξελέγη η πρώτη γυναίκα πρύτανης της Σορβόνης. Το γεγονός υπήρξε ιστορικό, αλλά η ίδια το αντιμετώπισε με νηφαλιότητα. «Δεν με ενδιέφερε να είμαι η πρώτη γυναίκα. Με ενδιέφερε να κάνω σωστά τη δουλειά μου», είχε δηλώσει.
Σε μεταγενέστερο κείμενό της έγραφε: «Οι τίτλοι έχουν αξία μόνο όταν δεν τους πιστεύεις υπερβολικά». Υπερασπίστηκε τον δημόσιο χαρακτήρα του πανεπιστημίου με συνέπεια και επιμονή.
«Το πανεπιστήμιο δεν είναι μηχανή παραγωγής επαγγελμάτων. Είναι χώρος παραγωγής ευθύνης», έγραφε. Η φράση αυτή συνοψίζει την εκπαιδευτική της φιλοσοφία. Για την ίδια, η γνώση ήταν δημόσιο αγαθό. Η εμπορευματοποίηση της εκπαίδευσης αποτελούσε απειλή όχι μόνο για την επιστήμη αλλά και για τη δημοκρατία.
Δημόσιος λόγος χωρίς κολακείες
Στις δημόσιες παρεμβάσεις της μιλούσε με σαφήνεια και θάρρος. «Ο λαός δεν έχει πάντα δίκιο. Αλλά έχει πάντα λόγο», είχε πει, προκαλώντας αντιδράσεις αλλά και σεβασμό.
Για την Ελλάδα υπήρξε συχνά αυστηρή: «Η αυτολύπηση είναι η πιο επικίνδυνη μορφή εθνικισμού». Για την Ευρώπη έλεγε: «Η Ευρώπη δεν είναι σωσίβιο. Είναι επιλογή ευθύνης». Τα βιβλία της διακρίνονται για τη λιτότητα και τη διαύγεια. «Η δυσκολία της Ιστορίας δεν δικαιολογεί τη σκοτεινότητα του λόγου», έγραφε. Πίστευε ότι η καθαρή σκέψη απαιτεί καθαρή γλώσσα. Σε άλλο σημείο σημείωνε: «Ο ιστορικός δεν είναι δικαστής. Αν καταλάβει, έχει ήδη εκπληρώσει το καθήκον του».
Οι πολέμιοί της…
Οι πολέμιοί της δεν προήλθαν κυρίως από τον χώρο της επιστημονικής ιστοριογραφίας, αλλά από ιδεολογικούς και πολιτισμικούς κύκλους που ένιωθαν ότι αμφισβητείται ένα παγιωμένο εθνικό αφήγημα, στο οποίο το Βυζάντιο λειτουργεί ως αυτονόητος κρίκος μιας αδιάσπαστης εθνικής συνέχειας.
Κεντρικό σημείο της αντιπαράθεσης υπήρξε η θέση της ότι το Βυζάντιο δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως εθνικό ελληνικό κράτος με τη σύγχρονη έννοια. Η ίδια το διατύπωσε με απόλυτη σαφήνεια: «Το Βυζάντιο δεν υπήρξε ποτέ εθνικό κράτος με τη σύγχρονη έννοια. Ήταν μια ρωμαϊκή αυτοκρατορία που επέζησε χάρη στη χριστιανική της ιδεολογία και στην ελληνική παιδεία της». Σε άλλο σημείο υπογραμμίζει ότι «οι Βυζαντινοί δεν αυτοαποκαλούνταν Έλληνες με την εθνική σημασία του όρου, αλλά Ρωμαίοι· η ελληνικότητα ήταν πολιτισμική, όχι πολιτική».
Οι επικριτές της εξέλαβαν αυτή τη θέση ως «υποβάθμιση του ελληνισμού» ή ως άρνηση της ιστορικής συνέχειας του έθνους. Ωστόσο, για την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ το έθνος-κράτος αποτελεί νεωτερική κατασκευή και η αναδρομική προβολή του στον Μεσαίωνα οδηγεί σε ιστορικό αναχρονισμό. Όπως σημειώνει η ίδια, «η ελληνική γλώσσα και η αρχαία παιδεία υπήρξαν το όχημα της αυτοκρατορίας, όχι το θεμέλιο μιας εθνικής συνείδησης», ενώ συμπληρώνει ότι «το Βυζάντιο κληρονόμησε τον ελληνικό πολιτισμό, αλλά δεν τον μετέτρεψε ποτέ σε ιδεολογία εθνικού αποκλεισμού».
Παράλληλα, η νηφάλια και αυστηρά επιστημονική προσέγγισή της στον ρόλο της Εκκλησίας προκάλεσε αντιδράσεις από θρησκευτικά συντηρητικούς κύκλους, οι οποίοι συχνά εξέλαβαν την ιστορική ανάλυση ως υπονόμευση της πίστης.
Η Αρβελέρ, ωστόσο, ήταν απολύτως σαφής στη διάκριση των ρόλων: «Η ιστορική ανάλυση της Εκκλησίας δεν αποτελεί κρίση πίστεως, αλλά μελέτη θεσμών». Στο ίδιο πνεύμα επισημαίνει ότι «η Εκκλησία στο Βυζάντιο δεν είναι μόνο πνευματικός θεσμός, αλλά και πολιτικός παράγοντας, άρρηκτα συνδεδεμένος με την αυτοκρατορική εξουσία», θέση που εντάσσεται στη λογική της θεσμικής ιστορίας και όχι της θεολογικής αξιολόγησης.
Τέλος, δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι, ως γυναίκα σε έναν παραδοσιακά ανδροκρατούμενο ακαδημαϊκό χώρο και μάλιστα με διεθνή ακτινοβολία, αντιμετώπισε και έμμεσες απαξιωτικές επιθέσεις, οι οποίες συχνά συγκαλύπτονταν πίσω από δήθεν «εθνικές» ή «θρησκευτικές» ευαισθησίες. Η ίδια άλλωστε συνοψίζει με χαρακτηριστική ειλικρίνεια τη στάση της απέναντι στο παρελθόν: «Η Ιστορία δεν έχει σκοπό να παρηγορεί τα έθνη, αλλά να τα βοηθά να κατανοούν το παρελθόν τους» και προειδοποιεί ότι «οι μύθοι είναι χρήσιμοι για την ταυτότητα, αλλά επικίνδυνοι για τη γνώση».
Στα ύστερα χρόνια της της άρεσε να μιλάει για τον χρόνο: «Ο χρόνος δεν μας ανήκει. Μας διαμορφώνει», έγραφε. Και σε μια φράση που έμεινε: «Δεν φοβάμαι τον θάνατο. Φοβάμαι την αχρηστία». Η ζωή της υπήρξε το αντίθετο της αχρηστίας: υπήρξε προσφορά, συνέπεια και διαρκής παρουσία στο πεδίο της γνώσης.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
