Της Μαρίνας Ζιώζιου
Εξήντα πέντε χρόνια μετά τη χειροτονία του σε διάκονο, ο Βαρθολομαίος θυμόταν ακόμη πού στεκόταν ο καθηγητής των αγγλικών του. Στο δεξιό αναλόγιο, να ψάλλει. Τον περασμένο Αύγουστο, επιστρέφοντας στον ίδιο ναό της Ίμβρου, μνημόνευσε τον Δημήτριο Σωφρονίου.
Στις 13 Αυγούστου τέλεσε και τρισάγιο για τον μητροπολίτη Μελίτωνα, τον άνθρωπο που του είχε δώσει το όνομά του. Ο νεαρός Δημήτρης Αρχοντώνης περίμενε ότι θα ονομαζόταν Μελίτων. Ο γέροντάς του επέλεξε το Βαρθολομαίος, προς τιμήν του Ίμβριου λογίου μοναχού Βαρθολομαίου του Κουτλουμουσιανού.
Τριάντα χρόνια αργότερα, στις 22 Οκτωβρίου 1991, εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης. Αύριο, στα 86 του, συμπληρώνει 35 χρόνια στον Οικουμενικό Θρόνο. Μια ολόκληρη γενιά μεγάλωσε γνωρίζοντας μόνο εκείνον στο Φανάρι. Στο διάστημα αυτό, ο ίδιος συνέδεσε την πατριαρχία του με την προστασία του περιβάλλοντος, τον διάλογο μεταξύ των Εκκλησιών και την υπεράσπιση των προσφύγων. Βρέθηκε, όμως, και στο επίκεντρο συγκρούσεων που εξακολουθούν να δοκιμάζουν την ενότητα της Ορθοδοξίας.
Η επέτειος τον βρίσκει να ταξιδεύει, να λειτουργεί και να διεκδικεί λύσεις σε υποθέσεις που τον συνοδεύουν επί δεκαετίες. Ανάμεσά τους, η επαναλειτουργία της Σχολής όπου σπούδασε. Η Χάλκη παραμένει μία από τις πιο προσωπικές και επίμονες εκκρεμότητες της διαδρομής του.
Το νησί που τον διαμόρφωσε
Γεννήθηκε στις 29 Φεβρουαρίου 1940 στους Αγίους Θεοδώρους της Ίμβρου, τρίτο από τα τέσσερα παιδιά του Χρήστου και της Μερόπης Αρχοντώνη. Μεγάλωσε με τη Ζαχάρω, τον Νικόλαο και τον Αντώνιο και έμαθε τα πρώτα του γράμματα στο χωριό. Οι δάσκαλοι, οι ιερείς και η ζωή της μικρής κοινότητας επανέρχονται συχνά στις αναμνήσεις του. Στην Ίμβρο ανατρέχει και όταν μιλά για τη σχέση του με τη φύση. Το νησί παρέμεινε γι’ αυτόν μέτρο αναφοράς, ακόμη και όταν οι συνομιλητές και οι ευθύνες του ξεπέρασαν κατά πολύ τα όριά του.
Κάθε φορά, ωστόσο, που ξαναβρισκόταν εκεί, ο τόπος έμοιαζε ξένος με αυτόν των παιδικών του χρόνων. Οι σκληρές δοκιμασίες της ελληνικής κοινότητας είχαν σκορπίσει τις οικογένειες και ερημώσει τα χωριά. Για πολλούς Ιμβρίους, ο δεσμός με τη γενέθλια γη είχε περιοριστεί πλέον σε καλοκαιρινές επισκέψεις. Η πραγματική πρόκληση, όμως, ήταν να καταφέρουν να ριζώσουν και να ζήσουν ξανά εκεί.
Σε αυτή την προσπάθεια ο Βαρθολομαίος στάθηκε σταθερά δίπλα στους κατοίκους, στα ιμβριακά σωματεία και στις οικογένειες που αποφάσιζαν να επιστρέψουν. Η διατήρηση των ναών, η δυνατότητα εγκατάστασης και, κυρίως, η εκπαίδευση των παιδιών αποτελούσαν προϋποθέσεις για να αποκτήσει η κοινότητα μέλλον. Ο ίδιος έθετε τα αιτήματά της στους ανθρώπους που μπορούσαν να επηρεάσουν τις αποφάσεις.
Η επαναλειτουργία των ελληνικών σχολείων το 2013 μετέτρεψε την προσδοκία της επιστροφής σε απτή πραγματικότητα. Οι γονείς απέκτησαν επιτέλους τη δυνατότητα να προγραμματίσουν το μέλλον τους στο νησί, βέβαιοι πλέον για την εκπαίδευση των παιδιών τους. Αν και τα προβλήματα δεν εξαλείφθηκαν πλήρως, μια θεμελιώδης προϋπόθεση είχε ήδη εξασφαλιστεί. Έτσι, τον Ιούνιο του 2026, οι μαθητές τον υποδέχθηκαν θερμά με λουλούδια, φωνάζοντάς τον χαϊδευτικά «παππού». Λίγο αργότερα, τον Αύγουστο, ο ίδιος βρέθηκε ξανά στα ξωκλήσια στο Σχοινούδι, στον Άγιο Παντελεήμονα και στον αναστηλωμένο Άγιο Τρύφωνα, συμμετέχοντας ενεργά στις ιερές ακολουθίες και μοιραζόμενος με τους πιστούς την κοινή τράπεζα.
Χάλκη: Η ελπίδα της επαναλειτουργίας παραμένει ζωντανή
Από την Ίμβρο πήγε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, από την οποία αποφοίτησε το 1961. Ακολούθησαν σπουδές στη Ρώμη, στο Οικουμενικό Ινστιτούτο του Bossey (Château de Bossey) και στο Μόναχο. Η επαφή με διαφορετικές γλώσσες και χριστιανικές παραδόσεις διεύρυνε την εκπαίδευσή του και τον εξοικείωσε με τον διάλογο που θα υπηρετούσε αργότερα ως Πατριάρχης.
Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης διαμόρφωσε καθοριστικά τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο. Εκεί, η ακαδημαϊκή γνώση συνδυαζόταν με τη λατρευτική ζωή, τη συμβίωση και την προετοιμασία για την ιεροσύνη. Ήταν το πνευματικό του λίκνο, ο τόπος όπου σφυρηλατήθηκαν ισχυροί δεσμοί ζωής.
Το 1971, όταν διακόπηκε βίαια η λειτουργία του θεολογικού τμήματος, ο ίδιος ήταν μόλις 31 ετών. Σήμερα, σε ηλικία 86 ετών, συνεχίζει αδιάκοπα τον αγώνα για την επαναλειτουργία της Σχολής. Στα 55 χρόνια που μεσολάβησαν, το δίκαιο αυτό αίτημα κυριάρχησε στις επαφές του με την τουρκική ηγεσία και τη διεθνή διπλωματία, γεννώντας επανειλημμένα ελπίδες που, ωστόσο, παρέμεναν ανεκπλήρωτες.
Στον πυρήνα του ζητήματος βρίσκεται η ζωτική ανάγκη του Οικουμενικού Πατριαρχείου να εκπαιδεύει τα στελέχη του στην ιστορική του έδρα. Για τον προκαθήμενο της Ορθοδοξίας, αυτή η θεσμική αναγκαιότητα ταυτίζεται με μια βαθιά προσωπική επιθυμία: να δει ξανά τις αίθουσες όπου ανδρώθηκε πνευματικά να γεμίζουν με νέους φοιτητές.
Αν και οι πρόσφατες διαβουλεύσεις του 2026 αναζωπύρωσαν τις προσδοκίες, η πραγματική δικαίωση θα κριθεί αποκλειστικά από ένα γεγονός: την πλήρη αποκατάσταση της ακαδημαϊκής ζωής της Χάλκης, με την επιστροφή καθηγητών και σπουδαστών στα θρανία.
Από το Φανάρι στον κόσμο, με τις ρίζες στην Πόλη
Όταν εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης σε ηλικία 51 ετών, ο Βαρθολομαίος γνώριζε σε βάθος το Φανάρι. Είχε υπηρετήσει επί 19 συναπτά έτη ως διευθυντής του Ιδιαίτερου Γραφείου του Πατριάρχη Δημητρίου, ενώ είχε ήδη εκλεγεί Μητροπολίτης Φιλαδελφείας το 1973 και Χαλκηδόνος το 1990. Η ενθρόνισή του, στις 2 Νοεμβρίου 1991, τον έφερε επικεφαλής ενός θεσμού του οποίου γνώριζε καλά τόσο τη διεθνή αποστολή όσο και τις απαιτητικές ισορροπίες της καθημερινότητας.
Στην Κωνσταντινούπολη, η συρρίκνωση της ομογένειας πίεζε ασφυκτικά τη βιωσιμότητα των ενοριών, των σχολείων και των ιδρυμάτων. Την ίδια στιγμή, οι ανά τον κόσμο επαρχίες του Οικουμενικού Θρόνου αντιμετώπιζαν εντελώς διαφορετικές προκλήσεις: κοινότητες σε φάση ανάπτυξης, νέες γενιές που μεγάλωναν ανάμεσα σε διαφορετικές γλώσσες και πολιτισμούς, και πιστούς που αναζητούσαν έναν ζωντανό δεσμό με το Φανάρι, παρότι τους χώριζαν χιλιάδες χιλιόμετρα.
Στα χρόνια της πατριαρχίας του, η φωνή του Οικουμενικού Πατριαρχείου απέκτησε πρωτόγνωρη εμβέλεια, φτάνοντας πολύ πέρα από το ορθόδοξο ποίμνιο. Οι πρωτοβουλίες για την προστασία του περιβάλλοντος, ο διάλογος με την επιστημονική κοινότητα και οι γέφυρες με άλλες Εκκλησίες και θρησκείες ενίσχυσαν τη διεθνή του παρουσία. Η παγκόσμια αυτή αναγνώριση, ωστόσο, δεν αρκούσε για να επιλύσει τα χρονίζοντα προβλήματα στην έδρα του. Πίσω από τη λάμψη των επίσημων συναντήσεων, συνεχιζόταν ένας επίμονος αγώνας για τη θρησκευτική εκπαίδευση, τη λατρευτική ελευθερία και την ίδια την επιβίωση της ρωμαίικης κοινότητας.
Ξεχωριστός σταθμός σε αυτή την πορεία υπήρξε η Θεία Λειτουργία στην Παναγία Σουμελά, στις 15 Αυγούστου 2010. Ύστερα από 88 χρόνια σιωπής και κατόπιν άδειας από τις τουρκικές αρχές, ο Βαρθολομαίος τέλεσε τη Θεία Λειτουργία στο ιστορικό μοναστήρι του Πόντου.
Για τους απογόνους των προσφύγων, η Σουμελά ήταν ένας τόπος ιερός, βαθιά ριζωμένος στις οικογενειακές αφηγήσεις και τη συλλογική μνήμη. Εκείνη την ημέρα, οι προσκυνητές που κατέκλυσαν το μοναστήρι μπόρεσαν να βιώσουν ξανά το μυστήριο εκεί ακριβώς όπου προσεύχονταν οι πρόγονοί τους. Αυτή η επιστροφή δεν είχε μόνο το ασήκωτο βάρος της ιστορίας, αλλά και την άμεση, λυτρωτική δύναμη μιας κοινής προσευχής.
Η ευθύνη του «Πράσινου Πατριάρχη»
Η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονες της δράσης του Βαρθολομαίου, που τον έκανε διεθνώς γνωστό ως «Πράσινο Πατριάρχη». Ο ίδιος, ωστόσο, προτιμά να δηλώνει «πράσινος άνθρωπος», τονίζοντας ότι η φροντίδα για τη φύση είναι προσωπική ευθύνη και αποτυπώνεται στις καθημερινές μας επιλογές.
Το ενδιαφέρον του Οικουμενικού Πατριαρχείου για το περιβάλλον είχε εκφραστεί ήδη από το 1989, όταν ο Πατριάρχης Δημήτριος καθιέρωσε την 1η Σεπτεμβρίου ως ημέρα προσευχής για την προστασία του. Ο Βαρθολομαίος συνέχισε αυτή την πρωτοβουλία, δίνοντάς της διεθνή διάσταση. Το 1995 διοργάνωσε το πρώτο εν πλω οικολογικό συμπόσιο στο Αιγαίο, με τελικό προορισμό την Πάτμο. Θεολόγοι και επιστήμονες βρέθηκαν στο ίδιο πλοίο, αναζητώντας κοινή γλώσσα για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής καταστροφής.
Το 1997, σε ομιλία του στη Σάντα Μπάρμπαρα, ο Βαρθολομαίος χαρακτήρισε την καταστροφή της φύσης «αμαρτία». Με τη διατύπωση αυτή έθεσε το περιβαλλοντικό ζήτημα στην καρδιά της χριστιανικής ηθικής, καλώντας σε επανεξέταση της σχέσης μας με την κατανάλωση, τη σπατάλη και τη χρήση των φυσικών πόρων.
Στη σκέψη του, η νηστεία και η άσκηση συνδέονται με το μέτρο στη χρήση των αγαθών, ενώ η ευγνωμοσύνη προς τον Θεό για τη δημιουργία εκφράζεται και μέσα από τον σεβασμό προς αυτήν. Η εγκράτεια αποκτά έτσι περιβαλλοντικό και κοινωνικό περιεχόμενο: περιορίζοντας τη σπατάλη, αναγνωρίζουμε ότι οι πόροι της γης είναι πεπερασμένοι και ότι οφείλουν να καλύπτουν και τις ανάγκες των άλλων. Αυτή η σύνδεση διατρέχει τις παρεμβάσεις του, στις οποίες επισημαίνει ότι οι φτωχότεροι πληθυσμοί υφίστανται πρώτοι και εντονότερα τις συνέπειες της περιβαλλοντικής κρίσης.
Η απονομή του Βραβείου Templeton αποτέλεσε διεθνή αναγνώριση αυτής της πολυετούς προσπάθειας. Στην ομιλία του κατά την απονομή, ο Βαρθολομαίος αναφέρθηκε στον προκάτοχο και πνευματικό του πατέρα, Πατριάρχη Δημήτριο, και στην ευθύνη των μεγαλύτερων γενεών να δώσουν στα παιδιά λόγους να ελπίζουν. Έφερε έτσι τη συζήτηση στο ερώτημα που διατρέχει την οικολογική του δράση: ποιον κόσμο θα αφήσουμε σε όσους έρχονται μετά από εμάς;
Οι γέφυρες του διαλόγου και τα ανοιχτά μέτωπα
Στις 16 Απριλίου 2016, η Λέσβος μετατράπηκε σε παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την προσφυγική κρίση. Εκεί, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ο Πάπας Φραγκίσκος και ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Ιερώνυμος βρέθηκαν δίπλα στους εκτοπισμένους του καταυλισμού της Μόριας. Ακούγοντας τις συγκλονιστικές μαρτυρίες ανθρώπων που ξεριζώθηκαν από τη δίνη του πολέμου, η κοινή παρουσία των τριών θρησκευτικών ηγετών προσέδωσε τεράστιο διεθνές βάρος στο αίτημα για τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, πέρα από φυλετικές ή θρησκευτικές διακρίσεις.
Αυτή η σύμπραξη με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία δεν ήταν τυχαία. Είχε ήδη σφυρηλατηθεί μέσα από διαπροσωπικές σχέσεις και κοινές οικολογικές και ειρηνευτικές πρωτοβουλίες. Παρά τις δογματικές διαφορές, ο Βαρθολομαίος υποστήριξε σταθερά ότι η αντιμετώπιση του ανθρώπινου πόνου απαιτεί άμεση ανταπόκριση και συνεργασία πέρα από θρησκευτικά όρια.
Η δυναμική αυτή συνεχίστηκε και τον Νοέμβριο του 2025, όταν η επέτειος των 1.700 ετών από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο οδήγησε τον Πατριάρχη στη Νίκαια της Βιθυνίας, όπου συνάντησε τον διάδοχο του Φραγκίσκου, Πάπα Λέοντα ΙΔ΄. Η κοινή τους παρουσία στον ιστορικό αυτό τόπο υπογράμμισε τις κοινές ρίζες της χριστιανικής πίστης, έστω και αν η πλήρης μυστηριακή κοινωνία παραμένει ακόμα ζητούμενο. Αυτή η ακλόνητη προσήλωσή του στον διαχριστιανικό διάλογο, ωστόσο, δεν υπήρξε ανέφελη, προκαλώντας συχνά σφοδρές αντιδράσεις από συντηρητικούς κύκλους εντός του ορθόδοξου κόσμου.
Οι πιο βαθιές και επώδυνες αναταράξεις της πατριαρχίας του σημειώθηκαν στο εσωτερικό της ίδιας της Ορθοδοξίας. Τον Ιούνιο του 2016, η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Κρήτης πραγματοποιήθηκε χάρη στην επίμονη βούληση του Βαρθολομαίου, έπειτα από δεκαετίες επίπονης προετοιμασίας. Εντούτοις, η ηχηρή απουσία των Πατριαρχείων Ρωσίας, Αντιοχείας, Βουλγαρίας και Γεωργίας αποτύπωσε το μέγεθος των εσωτερικών διαιρέσεων.
Μέσα στο κλίμα εκείνων των ημερών, ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόδωρος διέσωσε μια βαθιά ανθρώπινη στιγμή. Συνδεδεμένος με τον Βαρθολομαίο από το 1978, όταν είχαν πρωτοσυναντηθεί στο Σπήλι Ρεθύμνου, είδε τον Οικουμενικό Πατριάρχη να αφήνει για λίγο τις εργασίες της Συνόδου για να επισκεφθεί τη Μικρασιάτισσα μητέρα του στο σπίτι της. Μια χειρονομία που ο ίδιος ο Θεόδωρος χαρακτήρισε αργότερα ως «το μεγαλύτερο δώρο».
Το ζήτημα της Ουκρανικής Αυτοκεφαλίας αποτέλεσε μία από τις δυσκολότερες αποφάσεις της πατριαρχίας του Βαρθολομαίου. Με την έκδοση του Τόμου τον Ιανουάριο του 2019, το Οικουμενικό Πατριαρχείο επιχείρησε, όπως υποστήριξε, να δώσει διέξοδο σε ένα χρόνιο εκκλησιαστικό πρόβλημα, ασκώντας τις κανονικές του αρμοδιότητες. Η Μόσχα αντέδρασε έντονα, έχοντας ήδη διακόψει, από τον Οκτώβριο του 2018, την ευχαριστιακή κοινωνία με το Φανάρι. Η απόφασή της βάθυνε τη ρήξη, με συνέπειες για τις σχέσεις μεταξύ των Ορθόδοξων Εκκλησιών.
Απέναντι στις πιέσεις και στην οξύτατη κριτική, ο Βαρθολομαίος παρέμεινε σταθερός στην επιλογή του, υπερασπιζόμενος την ευθύνη του Οικουμενικού Θρόνου να παρεμβαίνει σε εκκλησιαστικά ζητήματα που παραμένουν άλυτα επί δεκαετίες. Η στάση του ανέδειξε μια απαιτητική πλευρά της διακονίας του: την προθυμία να αναλαμβάνει δύσκολες πρωτοβουλίες και το κόστος που τις συνοδεύει.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, οι εκκλήσεις του για τον τερματισμό του πολέμου έδωσαν ιδιαίτερο βάρος στην ευθύνη των θρησκευτικών ηγεσιών απέναντι στον ανθρώπινο πόνο. Στην ανάγκη της ειρήνης επανήλθε και από το βήμα της Ολομέλειας της Βουλής των Ελλήνων, τον Μάιο του 2026, υπογραμμίζοντας ότι η φωνή της Εκκλησίας οφείλει να υπηρετεί τη συμφιλίωση και την προστασία της ανθρώπινης ζωής.
Στις 22 Οκτωβρίου, ο Οικουμενικός Πατριάρχης θα προεξάρχει στη Θεία Λειτουργία στο Φανάρι. Στις έξι το απόγευμα, η Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας θα τον τιμήσει στο Grand Cevahir Hotel & Convention Center, στο Σισλί, με την εκδήλωση «Ἡ ζωή ἦν τό φῶς». Νέοι της Χριστιανικής Ενώσεως Σίδνεϊ, μαζί με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, θα παρουσιάσουν τη διαδρομή του μέσα από αφηγήσεις, ύμνους, τραγούδια και εικόνες.
Τριάντα πέντε χρόνια στον Οικουμενικό Θρόνο, η διαδρομή του Πατριάρχη Βαρθολομαίου συνεχίζεται με το βάρος της ευθύνης και το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον. Κάθε επιστροφή στην Ίμβρο θυμίζει ότι αυτή η μεγάλη πορεία ξεκίνησε από έναν μικρό τόπο και από απλούς ανθρώπους που πίστεψαν σε εκείνον. Η Ίμβρος είναι η αρχή που τον συντροφεύει σε κάθε του βήμα. Και ο Πατριάρχης που γνώρισε ο κόσμος παραμένει πάντα ένα παιδί που επιστρέφει σπίτι.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
