Ο ελληνικός κινηματογράφος έχει αφηγηθεί πολλές φορές το έπος του 1940, τη γερμανική Κατοχή και την Εθνική Αντίσταση. Άλλοτε με επικές μάχες, μεγάλα λόγια και ήρωες που δεν λύγιζαν ποτέ, άλλοτε με μια πιο ανθρώπινη ματιά, στραμμένη στον φόβο, στην πείνα, στις απώλειες και στα πρόσωπα που βρέθηκαν αντιμέτωπα με τον πόλεμο χωρίς να έχουν επιλέξει να γίνουν ήρωες.
Ιδιαίτερα την περίοδο της δικτατορίας, οι εμπορικές πολεμικές παραγωγές συνδέθηκαν συχνά με έναν επιδεικτικό πατριωτισμό και με τη λογική του θεάματος. Ωστόσο, πίσω από τις γνωστές κινηματογραφικές υπερβολές, υπάρχουν ελληνικές ταινίες που αντιμετώπισαν αυτή την ιστορική περίοδο με καλλιτεχνική τόλμη, ευαισθησία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, έντονη πολιτική ματιά.
Με αφορμή την 86η επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, ξεχωρίζουμε πέντε τέτοιες δημιουργίες. Από τον Θανάση Βέγγο, που μας έκανε να γελάσουμε και να δακρύσουμε μέσα στην ίδια σκηνή, μέχρι την ιστορία των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής, πρόκειται για ταινίες που θυμίζουν ότι πίσω από τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα βρίσκονταν πραγματικοί άνθρωποι, με οικογένειες, όνειρα, φόβους και ελπίδες.
«Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;» (1971) – Ο Βέγγος στην πιο σπαρακτική πλευρά του
Υπάρχουν ταινίες που καταφέρνουν να συνδυάσουν το γέλιο με τη συγκίνηση. Και υπάρχει το «Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;» του Ντίνου Κατσουρίδη, όπου ο Θανάσης Βέγγος μετατρέπει την τραγική μοίρα ενός συνηθισμένου ανθρώπου σε μια από τις σημαντικότερες στιγμές της καριέρας του.
Ο ήρωάς του είναι ένας φοβισμένος, πεινασμένος εργάτης στην κατεχόμενη Αθήνα, που προσπαθεί απλώς να επιβιώσει. Μια σειρά από παρεξηγήσεις τον οδηγεί στη φυλακή, ανάμεσα σε ανθρώπους της Αντίστασης, και ξαφνικά βρίσκεται μπλεγμένος σε καταστάσεις που ξεπερνούν τις δυνάμεις του.
Ο Κατσουρίδης δεν ενδιαφέρεται να παρουσιάσει έναν ατρόμητο πολεμιστή. Αντίθετα, αναδεικνύει τον ηρωισμό που μπορεί να κρύβει ένας απλός άνθρωπος, ο οποίος μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχε καν φανταστεί ότι θα μπορούσε να αντισταθεί.
Η ταινία γυρίστηκε μέσα στη δικτατορία και διαβάστηκε από πολλούς ως μια αντιπολεμική, αλλά και αντιδικτατορική αλληγορία. Στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1971, ο Βέγγος γνώρισε την αποθέωση και απέσπασε το βραβείο Α΄ Ανδρικού Ρόλου.
Είναι μία από τις ταινίες που αποκαλύπτουν γιατί ο Θανάσης Βέγγος υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από ένας μεγάλος κωμικός. Μπορούσε, με την ίδια φυσικότητα, να προκαλέσει γέλιο και να μεταφέρει ολόκληρη την τραγωδία μιας εποχής.
«Το ξυπόλητο τάγμα» – Τα παιδιά που αντιστάθηκαν στην Κατοχή
Η ιστορία πίσω από το «Ξυπόλητο Τάγμα» θα μπορούσε από μόνη της να αποτελέσει κινηματογραφικό σενάριο. Στη Θεσσαλονίκη της γερμανικής Κατοχής, ορφανά παιδιά που είχαν εκδιωχθεί από τα ιδρύματα όπου φιλοξενούνταν προσπαθούν να επιβιώσουν στους δρόμους, σχηματίζοντας μια ομάδα που κλέβει τρόφιμα από τους κατακτητές και τους συνεργάτες τους.
Τα παιδιά δεν αγωνίζονται μόνο για τη δική τους επιβίωση. Μοιράζονται όσα βρίσκουν με άλλους ανθρώπους που υποφέρουν από την πείνα, ενώ βοηθούν και την Αντίσταση.
Ο Ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης Γκρεγκ Τάλλας μετέφερε την ιστορία στον κινηματογράφο στις αρχές της δεκαετίας του 1950, δουλεύοντας με ελάχιστα τεχνικά μέσα. Η παραγωγή αξιοποίησε δεκάδες παιδιά από ορφανοτροφεία, δίνοντας στην ταινία μια αμεσότητα που θυμίζει τις καλύτερες στιγμές του ιταλικού νεορεαλισμού.
Στη μουσική συναντάμε τον Μίκη Θεοδωράκη, ενώ η ταινία απέσπασε διεθνή αναγνώριση, μεταξύ άλλων στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου.
Πέρα από τη συγκινητική ιστορία της, η αξία του «Ξυπόλητου Τάγματος» βρίσκεται και στον τρόπο με τον οποίο αποτυπώνει την πείνα, τη φτώχεια και την παιδική ηλικία μέσα στη δίνη της Κατοχής. Οι μικροί πρωταγωνιστές του δεν μοιάζουν με συνηθισμένους κινηματογραφικούς ήρωες. Είναι παιδιά που αναγκάστηκαν να μεγαλώσουν πολύ νωρίς.
«Το μπλόκο» (1965) – Όταν οι καταδότες φορούσαν κουκούλες
Στις 17 Αυγούστου 1944, η Κοκκινιά γνώρισε μία από τις πιο αιματηρές ημέρες της γερμανικής Κατοχής. Οι ναζιστικές δυνάμεις, με τη συμμετοχή Ελλήνων συνεργατών τους, περικύκλωσαν την περιοχή και προχώρησαν σε συλλήψεις και μαζικές εκτελέσεις.
Αυτό το γεγονός επέλεξε να μεταφέρει στον κινηματογράφο ο Άδωνις Κύρου, με την ταινία «Το μπλόκο». Χωρίς να αναπαράγει τη συνηθισμένη λογική των πολεμικών υπερπαραγωγών, ο σκηνοθέτης στρέφει την προσοχή του στη βία των κατακτητών, αλλά κυρίως στο σκοτεινό φαινόμενο της συνεργασίας με τον εχθρό.
Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται ένας άνθρωπος που εξαναγκάζεται να φορέσει την κουκούλα του καταδότη και να υποδείξει αντιστασιακούς. Η επιλογή αυτή δίνει στην ταινία μια ιδιαίτερα σκληρή διάσταση, καθώς το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς επιβάλλεται η βία από τους κατακτητές, αλλά και πώς μπορούν άνθρωποι της ίδιας κοινωνίας να στραφούν ο ένας εναντίον του άλλου.
Ο Κώστας Καζάκος βρίσκεται στο επίκεντρο της ιστορίας, πλαισιωμένος από τον Μάνο Κατράκη, τον Γιάννη Φέρτη, την Ξένια Καλογεροπούλου και την Αλεξάνδρα Λαδικού. Η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη ενισχύει την ατμόσφαιρα της ταινίας.
Με εμφανείς επιρροές από τον ιταλικό νεορεαλισμό, «Το μπλόκο» συγκαταλέγεται στις ελληνικές δημιουργίες που αντιμετώπισαν το παρελθόν χωρίς εύκολους διαχωρισμούς ανάμεσα στο προσωπικό δράμα και τη συλλογική ιστορική ευθύνη.
«Ουρανός» (1962) – Ένας πόλεμος χωρίς θριάμβους
Ο Τάκης Κανελλόπουλος επέλεξε έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο για να αφηγηθεί τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο. Στον «Ουρανό», μια από τις πιο λυρικές δημιουργίες του ελληνικού κινηματογράφου, οι μάχες και τα κατορθώματα υποχωρούν μπροστά στη μοναξιά, στην απώλεια και στη σιωπή.
Η ιστορία ξεκινά σε ένα χωριό της ελληνικής επαρχίας. Η κήρυξη του πολέμου χωρίζει ζευγάρια, διαλύει την καθημερινότητα και οδηγεί τους άνδρες στο μέτωπο, ενώ πίσω τους μένουν άνθρωποι που περιμένουν να επιστρέψουν.
Ο Κανελλόπουλος δεν αντιμετωπίζει τον πόλεμο ως ευκαιρία για εντυπωσιακές σκηνές ηρωισμού. Τον βλέπει μέσα από τα πρόσωπα εκείνων που θα χαθούν και εκείνων που θα συνεχίσουν να ζουν με την απουσία τους.
Η ασπρόμαυρη φωτογραφία, οι λιτοί διάλογοι και ο ποιητικός ρυθμός δημιουργούν μια ταινία βαθιά αντιπολεμική. Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους βρίσκονται, μεταξύ άλλων, ο Τάκης Εμμανουήλ, ο Φαίδων Γεωργίτσης και η Νίκη Τριανταφυλλίδη.
Ο «Ουρανός» προβλήθηκε σε διεθνή κινηματογραφικά φεστιβάλ και τιμήθηκε με το Αργυρό Βραβείο στο Φεστιβάλ της Νάπολης το 1963. Παρά την καλλιτεχνική του αναγνώριση, παραμένει λιγότερο οικείος στο ευρύ κοινό σε σχέση με τις εμπορικές πολεμικές ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου.
«Το Τελευταίο Σημείωμα» (2017) – Η θυσία των 200 της Καισαριανής
Πολλές δεκαετίες μετά τις πρώτες μεταπολεμικές ταινίες, ο Παντελής Βούλγαρης επέστρεψε στην περίοδο της Κατοχής με το «Τελευταίο Σημείωμα», ένα ιστορικό δράμα που καταπιάνεται με την εκτέλεση 200 κρατουμένων στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Ναπολέων Σουκατζίδης, κομμουνιστής και συνδικαλιστής, ο οποίος είχε συλληφθεί από το καθεστώς Μεταξά και παρέμεινε κρατούμενος κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής.
Στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου υπηρετεί ως διερμηνέας του Γερμανού διοικητή, Καρλ Φίσερ. Όταν επιλέγεται ανάμεσα στους 200 που πρόκειται να εκτελεστούν ως αντίποινα για τη δράση της Αντίστασης, βρίσκεται μπροστά σε ένα συγκλονιστικό ηθικό δίλημμα: του δίνεται η δυνατότητα να σωθεί, εφόσον κάποιος άλλος πάρει τη θέση του.
Με τον Ανδρέα Κωνσταντίνου στον πρωταγωνιστικό ρόλο και σενάριο που συνυπογράφουν ο Παντελής Βούλγαρης και η Ιωάννα Καρυστιάνη, η ταινία αναζητεί τα ανθρώπινα πρόσωπα πίσω από τη γνωστή ιστορική τραγωδία.
Το «Τελευταίο Σημείωμα» βρέθηκε ξανά στην επικαιρότητα το 2026, όταν οργανώθηκαν ειδικές προβολές για τη μνήμη των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής, με τα έσοδα να προορίζονται για τη διάσωση ιστορικών φωτογραφιών.
Είναι μια ταινία που, χωρίς να απομακρύνεται από τη σκληρότητα των γεγονότων, επιμένει να αναδεικνύει τους ανθρώπους πίσω από τους αριθμούς, τις μικρές σχέσεις που δημιουργούνται ακόμη και μέσα στις πιο απάνθρωπες συνθήκες και την αξιοπρέπεια απέναντι στον θάνατο.
Βίντεο: Επίσημο trailer της ταινίας «Το Τελευταίο Σημείωμα»
Από τη σάτιρα του Βέγγου μέχρι τον λυρισμό του Κανελλόπουλου και το ιστορικό δράμα του Βούλγαρη, οι πέντε αυτές ταινίες προσεγγίζουν διαφορετικά την ίδια εποχή. Δεν μιλούν μόνο για μάχες και πολεμικές αναμετρήσεις, αλλά και για το τίμημα που πλήρωσαν όσοι έζησαν την Κατοχή, την πείνα, τις διώξεις και την Αντίσταση.
Και ίσως γι' αυτό εξακολουθούν να συγκινούν.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
