Η άνοδος του Χαμενεΐ
Το 1989, μετά την αποπομπή του Χοσεΐν-Αλί Μονταζερί από τον ρόλο του διορισμένου διαδόχου του Χομεϊνί -που εκκαθαρίστηκε επειδή επέκρινε τις κατασταλτικές πολιτικές που υιοθετήθηκαν τη δεκαετία του 1980- το ιρανικό σύστημα εξουσίας επέλεξε να εμπιστευτεί το υψηλότερο πολιτικό και θρησκευτικό αξίωμα της χώρας στον Χαμενεΐ, ο οποίος εθεωρείτο μάλλον αδύναμη προσωπικότητα και επομένως ευκολότερα ελέγξιμος, εντός της υπάρχουσας ισορροπίας δυνάμεων.
Έτσι, η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων (εκλεγόμενο σώμα κληρικών), υπό την ώθηση του μελλοντικού προέδρου Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί, προχώρησε στον διορισμό του Χαμενεΐ, παρά το γεγονός ότι δεν κατείχε τον θρησκευτικό βαθμό, που παραδοσιακά απαιτείται για την κατοχή του αξιώματος.
Η άνοδός του αντιμετωπίστηκε με έντονη εχθρότητα από ένα μέρος του κλήρου, που τον έκρινε θρησκευτικά ακατάλληλο να ηγηθεί της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Η έλλειψη νομιμοποίησής του έγινε εμφανής, όταν προκειμένου να καταστεί συνταγματικά έγκυρος ο διορισμός του πραγματοποιήθηκε αναθεώρηση του Συντάγματος, ώστε να γίνουν αποδεκτά τα τυπικά προσόντα του Χαμενεΐ.
Ωστόσο, ακόμη και μετά τη συνταγματική τροποποίηση -αποτέλεσμα μιας κατεξοχήν πολιτικής και όχι αυστηρά θρησκευτικής επιλογής- η εκλογή του συνέχισε να αποτελεί αντικείμενο διαμάχης και κριτικής από μέλη του σιιτικού κλήρου. Οι επικριτές του άρχισαν να τον χλευάζουν ως «αγιατολάχ εν μία νυκτί», αναφερόμενοι στην ταχύτητα και την ανορθόδοξη άνοδό του στην κρατική ιεραρχία.
Για να νομιμοποιήσει και να εδραιώσει την εξουσία του, ο Χαμενεΐ παραχώρησε άφθονο χώρο εξουσίας σε άλλους παράγοντες, επιτρέποντάς τους πρόσβαση στη διαχείριση των ιρανικών πόρων. Στο πλαίσιο αυτό, ο νέος ηγέτης υποστήριξε την επέκταση του ιρανικού βαθέως κράτους δημιουργώντας νέα κέντρα εξουσίας, τα οποία κατέληξαν να ηγεμονεύουν τις κρατικές δομές.
Κατά τη διάρκεια των 36 ετών της ηγεσίας του, ο Χαμενεΐ διαμόρφωσε σταδιακά το σύστημα εξουσίας του Ιράν κατ' εικόνα του, παρεμβαίνοντας για να νομιμοποιήσει, ή να περιθωριοποιήσει διάφορα πολιτικά ρεύματα, με βάση την προσήλωσή τους στην ατζέντα του. Η θητεία του Χαμενεΐ σημαδεύτηκε επίσης από την αυξανόμενη καταστολή των διαφωνούντων και εκείνων που ζητούσαν εσωτερική μεταρρύθμιση, εντός της ίδιας της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Για χρόνια, ο Χαμενεΐ φοβόταν ότι τα κοινωνικά και πολιτικά ανοίγματα θα μπορούσαν να επιταχύνουν την παρακμή της ίδιας της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αναφέροντας ως παράδειγμα τη Σοβιετική Ένωση μετά την περεστρόικα του Γκορμπατσόφ.
Αυτή η προσέγγιση ήταν εμφανής από τα τέλη της δεκαετίας του '90 και υπονόμευσε την ισορροπία του «δυαδικού κράτους», το οποίο είχε σχεδιασθεί από τη γέννηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, και το οποίο προέβλεπε τη συνύπαρξη μεταξύ λαϊκής κυριαρχίας και θρησκευτικής εξουσίας.
Είναι δύσκολο να ορισθεί, ποιος ήταν ο Αλί Χαμενεΐ μέσα από μια σύντομη περιγραφή, αλλά ίσως αυτό που είπε ο ιστορικός Arash Azizi δίνει μια ιδέα, για το πόσο περίπλοκος ήταν αυτός που μπόρεσε να σταθεί για σχεδόν 40 χρόνια στην κορυφή ενός συστήματος εξουσίας όπως το ιρανικό. Σε ένα πρόσφατο άρθρο για το Foreign Policy, ο Azizi τον περιγράφει ως «αφοσιωμένο επαναστάτη, από τις μέρες του ως ενός ποιητή και μποέμ ακτιβιστή της δεκαετίας του 1960», ο οποίος «σε αντίθεση με πολλούς άλλους βετεράνους της ιρανικής επανάστασης του 1979, ποτέ δεν μετρίασε τις απόψεις του, ή προσαρμόστηκε στην εποχή».
Μεταξύ των κύριων δρώντων, υπό την ηγεσία του Αλί Χαμενεΐ, άρχισαν να επεκτείνουν σημαντικά την εξουσία τους και τα συμφέροντά τους, οι Ρasdaran -το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC)- και ουσιαστικά οι πραιτοριανοί του ιρανικού καθεστώτος.
Και τώρα, αλλαγή καθεστώτος;
Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ μπορεί να φαίνεται ότι σηματοδοτεί το τέλος του υπάρχοντος συστήματος εξουσίας και το άνοιγμα ενός άνευ προηγουμένου δρόμου για το μέλλον της χώρας.
Στην πραγματικότητα, η κατάσταση είναι πολύ πιο σύνθετη. Αν και ο Χαμενεΐ αντιπροσώπευε την απόλυτη φωνή και τον εγγυητή ενός αρθρωτού συστήματος εξουσίας, είναι δύσκολο να φανταστεί κάποιος ότι ο θάνατός του θα επέτρεπε σε κάποιον, έξω από τους ήδη καθιερωμένους μηχανισμούς, να κυβερνήσει τη χώρα.
Ο θάνατος του, καθώς και ο ταυτόχρονος με τον δικό του, θάνατος πολλών στρατιωτικών διοικητών και πολιτικών ηγετών της Ισλαμικής Δημοκρατίας, φαίνεται ότι θα επιταχύνει την εναλλαγή της πολιτικής ρουλέτας που έχει ήδη ξεκινήσει εδώ και αρκετό καιρό.
Παραδείγματος χάρη, μια δημοκρατική μετάβαση, με την εξουσία να ανατίθεται στον ιρανικό λαό, δεν θα μπορούσε να αποκλειστεί εκ των προτέρων, καθώς αυτή θα μπορούσε να είναι, αν και ασαφής, η τελική επιδίωξη των ΗΠΑ. Παραμένει βέβαια προς διευκρίνηση πως γίνεται αντιληπτή από τον αμερικανικό παράγοντα η αλλαγή του καθεστώτος, την οποία υπογραμμίζει ως επιδιωκόμενο στόχο ο πρόεδρος Τραμπ.
Ωστόσο, είναι ενδεχομένως περισσότερο εύλογο ότι οποιαδήποτε αλλαγή θα ωριμάσει μέσα από το σημερινό σύστημα εξουσίας, με τους Pasdaran στην πρώτη γραμμή του εσωτερικού ανταγωνισμού, ο οποίος θα καθορίσει τον φορέα ανάληψης της ηγεσία της χώρας.
Το Ιράν θα μπορούσε να διορίσει έναν νέο ηγέτη μέσω της 88μελούς Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων, ή να επιλέξει μια μορφή συλλογικής ηγεσίας, ή να δει μια προσωπικότητα να αναδύεται απευθείας από τον στρατό.
Μεταξύ των πιθανών υποψηφίων είναι ο Αλί Λαριτζανί, πρώην πρόεδρος του κοινοβουλίου (Majles) και νυν γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας. Ο Λαριτζανί είναι πλήρως ενσωματωμένος στη δομή του ιρανικού βαθέως κράτους και περισσότερο κεντρικός στην εσωτερική δυναμική της εξουσίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Εναλλακτικά, η χώρα θα μπορούσε να βασιστεί σε έναν ηγέτη με περισσότερο έντονα λαϊκιστικό προφίλ και στρατιωτικό παρελθόν, ικανό να δώσει μια ακόμη περισσότερο εθνικιστική τροπή στη ρητορική του έθνους. Σύμφωνα με παρατηρητές, θα ήταν ίσως κάποιος σαν τον Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, πρώην Ρasdaran και νυν πρόεδρο του Κοινοβουλίου.
Τελικά, υπάρχουν πολλές επιλογές για το μέλλον της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά σχεδόν όλες φαίνεται να προϋποθέτουν έναν μετασχηματισμό του συστήματος και όχι μια ριζική ρήξη στη δομή διακυβέρνησης.
Σε όλα αυτά, θα πρέπει να έχουμε υπόψη τη μεθοδική επέκταση της δράσης των Φρουρών, Pasdaran, η οποία εντάθηκε τον τελευταίο καιρό και η λαβή τους στη χώρα φαίνεται τώρα διάχυτη.
Προς το παρόν, η ιρανική ρουλέτα που θα επικυρώσει τη νέα θεσμική δομή της χώρας δεν έχει καταλήξει ακόμη και επομένως είναι πολύ νωρίς για να καθοριστεί, πώς θα αλλάξει η χώρα μετά τον Χαμενεΐ.
H εκλογή νέου ηγέτη
Το προσωρινό συμβούλιο ηγεσίας που θα αναλάβει την ευθύνη μέχρι την εκλογή του επόμενου ηγέτη, θα αποτελείται από τον πρόεδρο της χώρας Μασούντ Πεζεσκιάν, τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας και έναν νομικό του Συμβουλίου των Φρουρών του Συντάγματος, πρόσθεσε ο Αλί Λαριτζανί σε συνέντευξή του που μεταδόθηκε από την ιρανική κρατική τηλεόραση.
Το προσωρινό συμβούλιο θα κυβερνήσει και θα διαχειριστεί όλα τα θέματα για μια μεταβατική περίοδο, μέχρις ότου μια επιτροπή 88 μελών, η οποία ονομάζεται Συνέλευση Εμπειρογνωμόνων, θα επιλέξει, το συντομότερο δυνατό, έναν νέο ανώτατο ηγέτη, σύμφωνα με την ιρανική νομοθεσία.
Η επιτροπή αυτή αποτελείται εξ ολοκλήρου από σιίτες κληρικούς, οι οποίοι εκλέγονται με λαϊκή ψήφο κάθε οκτώ χρόνια και των οποίων οι υποψηφιότητες εγκρίνονται από το Συμβούλιο των Φρουρών του Συντάγματος, τον συνταγματικό εποπτικό φορέα του Ιράν. Το όργανο αυτό είναι γνωστό για τον αποκλεισμό υποψηφίων από την εκλογή τους, σε διάφορα σώματα στο Ιράν, και η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων δεν θα αποτελούσε εξαίρεση.
Εν τω μεταξύ, υπό το κράτος του φανατισμού, έχουν κτυπηθεί δύο πετρελαιοφόρα (στον Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα), ενώ οι Φρουροί της Επανάστασης πρακτικά απαγορεύουν την είσοδο ξένων πλοίων στον Κόλπο και οι τιμές του πετρελαίου αρχίζουν να αυξάνονται. Παράλληλα, με κάποια σπασμωδική αψυχολόγητη απόφαση, δείγμα της απόγνωσης του καθεστώτος, έχουν πληγεί με πυραύλους πόλεις στα Εμιράτα. Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα αρνητικό για την Τεχεράνη.
Είναι πολύ νωρίς για να υπάρξουν εκτιμήσεις της νέας πολιτικής κατάστασης, η οποία θα διαμορφωθεί στο Ιράν μετά τη λήξη των εχθροπραξιών, δεδομένης και της ανυπαρξίας κάποιου σχεδίου προθέσεων των ΗΠΑ. Δηλώνεται ως βασική πρόθεση του Αμερικανού προέδρου η αλλαγή του καθεστώτος, χωρίς περισσότερες διευκρινίσεις.
Ισχυρός εσωτερικός ρυθμιστικός παράγοντας είναι οι Φρουροί της Επανάστασης, οι οποίοι όπως φαίνεται ελέγχουν σε μεγάλο βαθμό τους αρμούς της εξουσίας. Όμως, δεν μπορεί να παραγνωρίζεται και η βούληση των πολιτών, οι οποίοι μόλις πρόσφατα διαδήλωναν μαζικά -με χιλιάδες νεκρούς- κατά του καθεστώτος. Από την άλλη πλευρά, τα εξωτερικά πλήγματα θα μπορούσαν πιθανότατα να λειτουργούν συσπειρωτικά για τους Ιρανούς.
Υπάρχει βέβαια και η χειρότερη εκδοχή, αν επικρατήσει το χάος, η οποία θα μπορούσε να είναι ένας εμφύλιος πόλεμος στο Ιράν, καθώς υπάρχουν ισχυρές εθνοτικές ομάδες (Κούρδοι, Αζέροι, Βαλούχοι κ.ά) οι οποίες ενδεχομένως θα ζητούσαν αυτοδιάθεση. Οι εκτιμήσεις είναι πολλές, αλλά το μέλλον, τουλάχιστον προς το παρόν, διαφαίνεται ασαφές και ρευστό.
