«Λατρεύω να κάνω το κοινό να αμφιβάλλει» δηλώνει ο Πολωνός σκηνοθέτης Λούκας Τβαρκόφσκι συμπυκνώνοντας την πρόθεσή του πίσω από το «ORACLE», τη νέα του παράσταση που παρουσιάζεται στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση από τις 15 έως τις 18 Οκτωβρίου. Ένα καθηλωτικό σκηνικό σύμπαν όπου θέατρο, ζωντανός κινηματογράφος, δυνατή μουσική και πραγματικές ιστορίες συναντιούνται.
«Όπως κι εγώ ο ίδιος αμφιβάλλω για δεκάδες πράγματα στον κόσμο, αντίστοιχα προσπαθώ να υπονομεύσω βεβαιότητες πάνω στις οποίες βασίζεται η καθημερινότητά μας. Έχω την αίσθηση πως από την συνείδηση μας μέχρι την κοινωνική μας ζωή, όλα είναι αποτέλεσμα κάποιας κατασκευής» ανέφερε στη διαδικτυακή συνέντευξη που είχε με Έλληνες δημοσιογράφους ο Λούκας Τβαρκόφσκι.
Μετά τα «ROHTKO» και «Respublika», ο Πολωνός δημιουργός επιστρέφει στη Στέγη με το δεύτερο μέρος της επιστημονικής τριλογίας του, που ξεκίνησε με το «Quanta» (2024) και εστίαζε στις απαρχές της κβαντικής φυσικής. Στο «ORACLE» στρέφεται στον 'Αλαν Τούρινγκ, μία από τις κορυφαίες μορφές της σύγχρονης επιστήμης που έσπασε τον κώδικα του γερμανικού Enigma, συμβάλλοντας καθοριστικά στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και στη γέννηση της τεχνητής νοημοσύνης, δημιουργώντας μία παράσταση που αποθεώνει τελικά όσους τολμούν να φανταστούν έναν άλλο κόσμο, χωρίς να διστάσουν να πληρώσουν το τίμημα αυτής της τόλμης.
Από τον Τούρινγκ στη Λαμάρ και τον Λεμόιν
Το «ORACLE» κινείται ανάμεσα στη μεταπολεμική Βρετανία και σε ένα διαχρονικό ψηφιακό σύμπαν, και εξερευνά τη βαθιά διαπλοκή επιστήμης και πολέμου, διασχίζοντας δεκαετίες και φωτίζοντας οραματιστές που επηρέασαν καθοριστικά την πορεία της Ιστορίας.
Η παράσταση, λειτουργώντας σαν χρονομηχανή, βάζει τέσσερα ιστορικά πρόσωπα, που έζησαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους ή/και συγκυρίες, να εμφανιστούν, να συνυπάρξουν και να αλληλεπιδράσουν μέσα στην ίδια αφήγηση: τον 'Αλαν Τούρινγκ (1912-1954), τη Χέντι Λαμάρ (1914-2000), τη Χέλεν Ντάνκαν (1897-1956) και τον Μπλέικ Λεμόιν (γενν. 1981).
«Οι τέσσερις χαρακτήρες της παράστασης εμφανίστηκαν προοδευτικά», εξηγεί ο Τβαρκόφσκι. Ο Τούρινγκ, ωστόσο, ήταν εξαρχής στο επίκεντρο. «Μ' ενδιέφερε να φωτίσω μέσα από το πρίσμα των επιστημονικών τους ανακαλύψεων το πώς αυτές οι προσωπικότητες άλλαξαν για πάντα τις ζωές μας, παρόλο που δεν τις έχουμε καταγράψει ως τέτοιες» τονίζει.
Αυτό που τον ενδιέφερε περισσότερο, όπως επισημαίνει, ήταν η λιγότερο γνωστή, πνευματική πλευρά της σκέψης του Τούρινγκ. «Φυσικά, τον σκεφτόμαστε ως μια μαθηματική ιδιοφυΐα, που έθεσε τα θεμέλια για να γεννηθεί η τεχνητή νοημοσύνη. Όμως όλα ξεκίνησαν τότε, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο». Απέναντί του τοποθετεί τον Αμερικανό Μπλέικ Λεμόιν, τον πρώην μηχανικό λογισμικού της Google, ο οποίος τέθηκε σε διαθεσιμότητα όταν το 2022 ισχυρίστηκε ότι το γλωσσικό μοντέλο AI της εταιρείας είχε αναπτύξει συνείδηση. «Ήξερα ότι αυτοί οι δύο θα λειτουργούσαν ως δύο αντίβαρα, από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και από το σήμερα» σημειώνει.
Στην πορεία της έρευνας προστέθηκε και η διάσημη ηθοποιός του Χόλιγουντ Χέντι Λαμάρ. «Η ιστορία της ήταν απολύτως μοναδική» αναφέρει. Η Αμερικανίδα ηθοποιός και εφευρέτρια, που συνέβαλε στην εξέλιξη των ασύρματων επικοινωνιών, τού αποκάλυψε μια ιστορία που παρουσίαζε ενδιαφέρουσες αναλογίες με εκείνη του Τούρινγκ: «Η φωνή της δεν εισακούστηκε, επειδή στην εποχή της "κατηγοριοποιήθηκε" ως μια πολύ όμορφη γυναίκα».
Η Σκοτσέζα Χέλεν Ντάνκαν, γνωστή για τις πνευματιστικές συνεδρίες και τους ισχυρισμούς της ότι επικοινωνούσε με νεκρούς, προέκυψε επίσης μέσα από την έρευνα μιας ηθοποιού της παράστασης και έφερε στο έργο μια ακόμη διάσταση. «Προσπαθήσαμε να δημιουργήσουμε ένα ταξίδι από το ένα μέρος του κόσμου και του χρόνου, στο άλλο. Από την αρχή ήθελα ν' αναζητήσουμε, μέσα στο πεδίο της επιστήμης, τα όρια της ανθρώπινης κατανόησης», λέει ο σκηνοθέτης.
Η AI ως καθρέφτης της ανθρώπινης ύπαρξης
Καθώς η Τεχνητή Νοημοσύνη αποκτά ολοένα μεγαλύτερη παρουσία στη ζωή μας, ο Τβαρκόφσκι αναρωτιέται για το πού μπορεί να οδηγήσει η εξέλιξή της και ποια ευθύνη θα έχει ο άνθρωπος απέναντι σε ό,τι δημιουργεί. «Σίγουρα, προκύπτει η αγωνία για το αν τα συστήματα ΑΙ αποκτήσουν αυτοσυνείδηση. Αυτή είναι μια προοπτική που προφανώς με τρομάζει γιατί εφόσον δημιουργούμε μια οντότητα, πρέπει ως κοινωνία να την φροντίσουμε σαν να είμαστε γονείς της. Θα πρέπει να αναλάβουμε την ευθύνη ενός, μάλλον ανεπιθύμητου παιδιού, ειδικά αν αυτό γίνει απείθαρχο» δηλώνει.
Ο Πολωνός σκηνοθέτης βλέπει την AI και ως έναν καθρέφτη μέσα από τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να κατανοήσει τον εαυτό του: «Στην περίπτωση του "ORACLE", η Τεχνητή Νοημοσύνη λειτουργεί σαν το δικό μας καθρέφτισμα, όπως στο παρελθόν ήταν τα έργα επιστημονικής φαντασίας». Η ανάγκη να αναζητούμε τέτοιους καθρέφτες, όπως εξηγεί, είναι διαχρονική: «Πάντα προσπαθούμε να βρούμε έναν καθρέφτη που θα μας ορίσει ή που θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε. Με τον Φρόιντ, φανταζόμασταν τους εαυτούς μας σαν ατμομηχανές που ήταν γεμάτες παράξενες, ακατανόητες δυνάμεις, οι οποίες ήθελαν να εκραγούν. Τώρα μάλλον είμαστε σαν υπολογιστές. Το μυαλό μας είναι ο εσωτερικός υπολογιστής και το σώμα μας είναι απλώς το εργαλείο για να εκτελέσουμε αυτό που σκέφτεται».
Η τεχνολογία κατέχει κεντρική θέση στη σκηνική γλώσσα της παράστασης, λειτουργώντας ως μέρος της αφήγησης. «Δεν είναι η τεχνολογία που αποτελεί το αντικείμενο της έρευνας, αλλά ο άνθρωπος μέσα σε έναν ψηφιοποιημένο κόσμο» παραδέχεται ο Τβαρκόφσκι. Στο «ORACLE» χρησιμοποιεί θερμικές και υπέρυθρες κάμερες, συνδέοντας την τεχνολογία της εικόνας με την ιστορία του πολέμου αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη «βλέπει» τον κόσμο. «Σκεφτήκαμε να χρησιμοποιήσουμε την όραση που έχει η AI, αυτή που συνήθως δεν βλέπουμε». Όπως εξηγεί, υπέρυθρες κάμερες χρησιμοποιούνται ήδη στις συσκευές που έχουμε στην καθημερινότητά μας, μεταξύ άλλων για την αναγνώριση προσώπου.
Το ερώτημα της δημοκρατίας
«Αυτό που με τρομάζει περισσότερο είναι ότι αυτή η απίστευτα ισχυρή υπολογιστική δύναμη βρίσκεται στα χέρια εξαιρετικά άπληστων ανόητων ανθρώπων. Κι αυτό είναι ένα εργαλείο που δεν πρέπει να αφεθεί στα χέρια τους, από την στιγμή που είναι οι πλουσιότεροι στον κόσμο και έχουν την δυνατότητα να το αναπτύξουν κατά το δοκούν», αναφέρει ο Τβαρκόφσκι, μεταφέροντας την ανησυχία του και στο πεδίο της δημοκρατίας.
«Δεν έχω λύσεις, δεν έχω απαντήσεις. Έχω μόνο ανησυχίες και ένα τεράστιο άγχος για το αν αυτό που ζούμε στην εποχή των Big Tech μπορεί ακόμη να ονομάζεται δημοκρατία» τονίζει.
Η συζήτηση επιστρέφει στον Τούρινγκ, με την ερώτηση αν υπάρχει σήμερα κάποια αντίστοιχη μορφή που αγωνίζεται για την ειρήνη μέσα από την έρευνα και τη δράση της. «Ο ρόλος του Τούρινγκ στην επίσπευση του τέλους του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν μπορεί να υπερσκελιστεί. Ωστόσο, είναι δύσκολο να συγκρίνω δύο διαφορετικές συνθήκες. Αντί, λοιπόν να μιλήσω για ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, προτιμώ να μιλήσω για τον γενναίο λαό της Ουκρανίας, που εδώ και περισσότερα από τέσσερα χρόνια, μάχεται και υπερασπίζεται ολόκληρη την Ευρώπη απέναντι στη ρωσική εισβολή».
Πηγή: ΑΠΕ - ΜΠΕΔιαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.