Της Μαρίνας Ζιώζιου
mzioziou@skai.gr
Κοινές επιχειρήσεις εκβιασμού θρησκευτικών ηγετών από τη ρωσική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας (FSB) και τη Ρωσική Εκκλησία καταγγέλλει ο αναλυτής διεθνούς ασφάλειας και συγγραφέας Miceál O’Hurley. Σύμφωνα με τον ίδιο, στοιχεία από τον υπολογιστή Ρώσου εκκλησιαστικού συνεργάτη, ο οποίος ελέγχθηκε σε αεροδρόμιο των ΗΠΑ, υποδήλωναν ότι ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος γνώριζε το σχέδιο και ενδέχεται να είχε εγκρίνει προσωπικά την επιχείρηση.
Στο επίκεντρο των καταγγελιών του βρίσκεται και η Σούδα. Ο O’Hurley υποστηρίζει ότι η ναυτική βάση αποτέλεσε στόχο ρωσικών δραστηριοτήτων παρακολούθησης που διεξάγονταν από ακίνητα συνδεδεμένα με τη Ρωσική Εκκλησία. Επικαλείται εκτιμήσεις ευρωπαϊκών υπηρεσιών πληροφοριών και δημοσιογραφικές έρευνες για τη χρήση τέτοιων ακινήτων στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη για την παρακολούθηση στρατιωτικών και ναυτικών υποδομών.
Με αφορμή το βιβλίο «Wolves in Sheep’s Clothing: The Russian Orthodox Church’s Threat to European Security and Democracy», που συνυπογράφει με την Oksana Shadrina, ο O’Hurley μιλά στο skai.gr για τη στενή σύνδεση της Ρωσικής Εκκλησίας με το Κρεμλίνο. Χαρακτηρίζει τη σχέση Πούτιν–Κυρίλλου «συμβιωτική, αν και άνιση» και επικρίνει έντονα την προσπάθεια να δοθεί θεολογικό έρεισμα στον πόλεμο στην Ουκρανία.
Αναλυτικά η συνέντευξη με τον κ. Miceál O’Hurley:
- Για πολλούς Έλληνες, η κοινή ορθόδοξη πίστη αποτελεί διαχρονικό δεσμό με τη Ρωσία. Τι θα λέγατε σε όσους εξακολουθούν να βλέπουν τη Μόσχα ως προστάτιδα της Ορθοδοξίας, παρά τη στάση της ηγεσίας της Ρωσικής Εκκλησίας στον πόλεμο στην Ουκρανία;
Η σχέση ανάμεσα στη ρωσική και την ελληνική Ορθοδοξία ήταν εξαρχής δύσκολη. Αναζητώντας οικονομική ενίσχυση μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, ο Οικουμενικός Πατριάρχης επισκέφθηκε τη Μόσχα το 1588. Ο Μπόρις Γκοντουνόφ τον έθεσε σε αυστηρό κατ’ οίκον περιορισμό, μέχρις ότου ο Ιερεμίας Β΄ συμφώνησε τελικά να αναγνωρίσει τη σύσταση Πατριαρχείου στη Μόσχα. Ήδη από την ίδρυσή της, η Ρωσική Εκκλησία καθοδηγούνταν από την επιθυμία για εξουσία και κύρος, όχι από την ταπεινοφροσύνη ή τη διακονία που πηγάζει από το Άγιο Πνεύμα.
Ο τσάρος Πέτρος Α΄ (γνωστός ως Μέγας Πέτρος) κατάργησε το Πατριαρχείο Μόσχας το 1721 και περιόρισε τα μέλη της Συνόδου σε ρόλο κρατικών υπαλλήλων. Οι Μπολσεβίκοι επιδίωξαν να καταστρέψουν τη Ρωσική Εκκλησία, μέχρι που ο Στάλιν επανίδρυσε το Πατριαρχείο Μόσχας, τοποθετώντας στον θρόνο έναν πειθήνιο Σέργιο, δεσμευμένο να προωθεί τους πολιτικούς στόχους του ρωσικού κράτους. Αυτή η νοοτροπία εξακολουθεί να μολύνει τη ρωσική Ορθοδοξία και να καθορίζει τις ενέργειές της. Σήμερα, ο Πατριάρχης Κύριλλος έχει επινοήσει μια διεστραμμένη θεολογία ιεροποίησης της βίας, προκειμένου να συγκροτήσει την ιδεολογία του περί «Ιερού Πολέμου», προς υποστήριξη των στόχων του Κρεμλίνου. Μια τέτοια διαστρέβλωση είναι απολύτως απορριπτέα και ξένη προς την ορθόδοξη παράδοσή μας.
Ναι, η Ρωσία υπήρξε στο παρελθόν υπερασπίστρια των ορθόδοξων χριστιανών. Αυτό ίσχυσε ιδιαίτερα στα Βαλκάνια, κατά τις σκοτεινές ημέρες της οθωμανικής καταπίεσης. Αυτή η ιστορική αλήθεια είναι ανεξίτηλη και η συμβολή αυτή αξίζει έπαινο. Ωστόσο, αν εξετάσουμε το ευρύτερο πλαίσιο, η διαχρονική πολιτική υποτέλεια της Ρωσικής Εκκλησίας στα κρατικά συμφέροντα είχε ως αποτέλεσμα το γνήσιο ορθόδοξο χριστιανικό ήθος να υποταχθεί στην πολιτική και την εξουσία.
Η σημερινή Ρωσική Εκκλησία έχει βυθιστεί τόσο βαθιά στην αίρεση, ώστε πλέον θεωρεί τις βίαιες στρατιωτικές κατακτήσεις οδό προς τον αγιασμό. Παράλληλα, υπονομεύει το κέντρο της Ορθοδοξίας, επιχειρώντας να δημιουργήσει έναν ανταγωνιστικό πόλο επιρροής στον ορθόδοξο κόσμο, εις βάρος της ενότητάς του. Η Ρωσία δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα ανορθόδοξη και αιρετική και να εμφανίζεται ως προστάτιδα της Ορθοδοξίας.
Οι καταγγελίες για κατασκοπεία και εκβιασμούς εκκλησιαστικών ηγετών
- Το βιβλίο παρουσιάζει τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ως απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία που στηρίζουν αυτή τη θέση;
Ναι. Και δεν πρόκειται απλώς για ανεπιβεβαίωτες διηγήσεις. Είναι ανησυχητικό ότι κληρικοί της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας έχουν εντοπιστεί να εμπλέκονται σε κατασκοπεία σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μάλιστα, έχουν απελαθεί από τη Βουλγαρία, την Εσθονία και τη Βόρεια Μακεδονία.
Η απόκτηση εκτάσεων από τη Ρωσική Εκκλησία κοντά σε στρατιωτικές βάσεις, κρίσιμες υποδομές και γραφεία πολιτικών φορέων στην Ευρώπη προκαλεί ανησυχία. Για παράδειγμα, η κατασκευή ναού σε απόσταση μικρότερη των 300 μέτρων από τον διάδρομο που χρησιμοποιεί το ΝΑΤΟ, στη Σουηδία, δύσκολα δικαιολογείται. Έχτισαν ακόμη έναν ναό δίπλα στο -στρατηγικής σημασίας- Κέντρο Διακλαδικού Πολέμου του ΝΑΤΟ (Joint Warfare Centre) στο Σταβάνγκερ της Νορβηγίας.
Η επιλογή αυτών των τοποθεσιών δεν δικαιολογείται από πραγματικές θρησκευτικές ανάγκες. Η αξία τους δεν έγκειται στην εξυπηρέτηση των πιστών, αλλά στην παρακολούθηση αμυντικών δραστηριοτήτων και στη διαβίβαση σχετικών αναφορών στη Μόσχα. Μόνο ανόητοι θα πίστευαν ότι η κατασκευή ναού δίπλα σε έναν πολυσύχναστο διάδρομο που εξυπηρετεί εμπορικές πτήσεις και πτήσεις του ΝΑΤΟ ευνοεί την προσευχή και τον στοχασμό. Τα αυστηρά μέτρα περιμετρικής ασφάλειας αυτών των ναών αρμόζουν σε στρατιωτική εγκατάσταση και όχι σε εκκλησία.
Στη νορβηγική συνοριακή πόλη Κίρκενες (Kirkenes), Ρώσοι ορθόδοξοι ιερείς που την επισκέπτονταν ζήτησαν να ξεναγηθούν σε τοπικές δεξαμενές πόσιμου νερού. Η νορβηγική Αστυνομική Υπηρεσία Ασφαλείας (PST) απέδωσε αργότερα επισήμως την ευθύνη για υβριδικές επιχειρήσεις και κυβερνοεπιχειρήσεις εναντίον υποδομών ύδρευσης σε πρόσωπα ή ομάδες που υποστηρίζονταν από το ρωσικό κράτος. Σε αυτές περιλαμβανόταν ένα περιστατικό του 2025, κατά το οποίο χάκερ απέκτησαν, για σύντομο χρονικό διάστημα, τον έλεγχο ενός τοπικού φράγματος και άνοιξαν τα θυροφράγματα. Είναι εξωπραγματικό να θεωρεί κανείς ότι οι επισκέψεις Ρώσων ορθόδοξων ιερέων σε εγκαταστάσεις ύδρευσης και οι μεταγενέστερες ρωσικές κυβερνοεπιθέσεις εναντίον κρίσιμων μη στρατιωτικών υποδομών είναι άσχετες μεταξύ τους.
Δεν μπορούμε επίσης να αγνοήσουμε το περιστατικό με τον Ρώσο υπήκοο Ντμίτρι Ιβάνοβιτς Πετρόφσκι (Dmitry Ivanovich Petrovsky), τον οποίο σταμάτησαν οι αρχές σε αεροδρόμιο των ΗΠΑ. Ο Πετρόφσκι δρούσε υπό μη επίσημη κάλυψη, χρησιμοποιώντας την ιδιότητά του ως λαϊκού συνεργάτη του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων της Ρωσικής Εκκλησίας. Πληροφορίες από τον φορητό υπολογιστή του αποκάλυψαν επιχειρήσεις εκβιασμού της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας της Ρωσίας (FSB) και της Ρωσικής Εκκλησίας, οι οποίες περιλάμβαναν την εκμετάλλευση εκκλησιαστικών ηγετών από ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Τα στοιχεία αυτά υποδήλωναν ότι ο Πατριάρχης Κύριλλος γνώριζε το σχέδιο και ενδέχεται να είχε εγκρίνει προσωπικά την επιχείρηση.
Η Ρωσική Εκκλησία συλλέγει επιβαρυντικό υλικό για εκβιασμούς -το λεγόμενο kompromat- και επιχείρησε, μεταξύ άλλων, να το χρησιμοποιήσει για να υπονομεύσει την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο του 2016 στο Κολυμπάρι της Κρήτης. Η πρακτική αυτή αποτελεί μία μόνο απόδειξη ότι το Πατριαρχείο Μόσχας λειτουργεί ως όργανο των ρωσικών κρατικών υπηρεσιών πληροφοριών και όχι ως Εκκλησία, όπως εμείς την αντιλαμβανόμαστε.
Πούτιν-Κύριλλος: Εξουσία, προνόμια και «Ιερός Πόλεμος»
- Πώς θα περιγράφατε τη σχέση του Πατριάρχη Μόσχας με τον Βλαντίμιρ Πούτιν; Πόση ανεξαρτησία διατηρεί η Ρωσική Εκκλησία απέναντι στο Κρεμλίνο;
Η σχέση του Πατριάρχη Μόσχας με τον πρόεδρο Πούτιν μπορεί εύλογα να χαρακτηριστεί συμβιωτική, αν και άνιση. Ως Ρώσοι, έχουν παρόμοια πολιτισμική ταυτότητα και κοσμοαντίληψη. Αν, όμως, κοιτάξει κανείς πίσω από την επιφάνεια, διακρίνει εύκολα μια σχέση που βασίζεται στο αμοιβαίο όφελος.
Μετά την εποχή Γέλτσιν, ο ρωσικός λαός εμπιστευόταν την Εκκλησία περισσότερο από τους πολιτικούς του. Καθώς η χώρα βυθιζόταν στο κοινωνικό και οικονομικό χάος, η Ρωσική Εκκλησία πρόσφερε νομιμοποίηση στον Πούτιν, ο οποίος υποσχόταν σταθερότητα και εθνική αναγέννηση. Σε αντάλλαγμα, η Εκκλησία εξασφάλισε ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση, επιστροφή κατασχεμένων ακινήτων στο Πατριαρχείο Μόσχας και προσοδοφόρα προνόμια στην εμπορία τσιγάρων, οινοπνευματωδών και πετρελαίου. Ο Πούτιν της έδωσε επίσης το ελεύθερο να διαμορφώσει σημαντικό μέρος του προγράμματος σπουδών των ρωσικών σχολείων. Οι συμφωνίες αυτές ωφέλησαν τόσο τον ίδιο τον Πούτιν και τον Πατριάρχη Κύριλλο όσο και το κράτος και την Εκκλησία.
Μετά την εισβολή του Πούτιν στην Κριμαία και το Ντονμπάς το 2014, και ιδιαίτερα μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η διακήρυξη περί «Ιερού Πολέμου» από τον Πατριάρχη Κύριλλο αποδείχθηκε καθοριστική για τη συσπείρωση της ρωσικής κοινής γνώμης. Ο Πατριάρχης καθαγιάζει τους Ρώσους που πεθαίνουν πολεμώντας στην Ουκρανία, ανακηρύσσοντάς τους αυτομάτως μάρτυρες. Η πρακτική αυτή συνέβαλε καθοριστικά στην ενθάρρυνση της εθελοντικής κατάταξης και στην ενίσχυση της αποδοχής της υποχρεωτικής στράτευσης. Ο Πούτιν εξασφάλισε την υποστήριξη της Εκκλησίας για τη διεξαγωγή του πολέμου και, σε αντάλλαγμα, η Εκκλησία αναδείχθηκε σε ανώτατη αυθεντία σε κοινωνικά ζητήματα στη Ρωσία.
Αυτή η σχέση αλλοιώνει βαθιά τον χαρακτήρα της Ρωσικής Εκκλησίας. Έχουμε δει κληρικούς που διαφωνούν με τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία να τους επιβάλλονται ποινές βάσει των εκκλησιαστικών κανόνων, προς εξυπηρέτηση των πολιτικών επιδιώξεων του Πούτιν. Η Ρωσική Εκκλησία μοιάζει ανίκανη να εκφράσει ηθική αγανάκτηση όταν τα τέκνα της διώκονται συστηματικά ή χάνουν τη ζωή τους πέφτοντας από παράθυρα, με ανησυχητική συχνότητα, αλλά και όταν άνθρωποι της κοινωνίας των πολιτών φυλακίζονται σε αυτό που έχει εξελιχθεί σε ένα νέο «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ».
Αυτή η συμβιωτική σχέση, που χαρακτηρίζεται από συμμόρφωση, υποτέλεια και σιωπή, κρατά τη Ρωσική Εκκλησία εξίσου υποταγμένη στο ρωσικό κράτος επί Πούτιν όσο ήταν και επί Στάλιν. Δεν διακρίνεται καμία ανεξαρτησία στη στάση της Ρωσικής Εκκλησίας.
Η σύγκρουση με το Φανάρι και οι βλέψεις της «Τρίτης Ρώμης»
- Σε ποιον βαθμό η αντιπαράθεση Φαναρίου-Μόσχας αφορά το πρωτείο του Οικουμενικού Πατριαρχείου; Τι ακριβώς αμφισβητεί η Μόσχα ως προς το περιεχόμενο και την άσκησή του και ποιες είναι οι συνέπειες για την ενότητα της Ορθοδοξίας;
Αν υπήρχε πράγματι ζήτημα συζήτησης για συγκεκριμένα προνόμια, όπως εκείνα που προβλέπουν οι Κανόνες 9 και 17 της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου, πιστεύω ότι η Μόσχα θα συζητούσε επί της ουσίας αυτά ακριβώς τα θέματα. Εφόσον αυτό δεν συμβαίνει, οι ενστάσεις της σχετικά με το λεγόμενο «πρωτείο» του Οικουμενικού Πατριαρχείου αποτελούν απλώς αντιπερισπασμό.
Η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 381, αναγνώρισε στον επίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως πρεσβεία τιμής μετά τον επίσκοπο Ρώμης. Η τιμητική αυτή θέση ενισχύθηκε στη συνέχεια στη Σύνοδο της Χαλκηδόνος. Οι Πατέρες της Εκκλησίας την αντιλαμβάνονταν ως διακριτή από τα επιμέρους κανονικά δικαιώματά του, όπως η εκδίκαση εκκλήτων προσφυγών και η επίλυση διαφορών μεταξύ Εκκλησιών. Οι Πατέρες γνώριζαν ότι θα υπήρχαν περιπτώσεις διαφωνίας μεταξύ των τοπικών Εκκλησιών. Αντί, λοιπόν, να αφήνουν την επίλυση των αδιεξόδων στην τύχη, παραχώρησαν στον Οικουμενικό Πατριάρχη το προνόμιο και το δικαίωμα να επιλύει τέτοιες διαφορές. Η Ρωσία θέλει να επιλέγει από την Ορθοδοξία μόνο ό,τι εξυπηρετεί τους σκοπούς της. Η επίθεση στον Οικουμενικό Πατριάρχη με τον ισχυρισμό ότι ενεργεί σαν Πάπας είναι απρεπής και δεν στηρίζεται στα πραγματικά δεδομένα.
Αν εξετάσει κανείς νηφάλια τον τρόπο με τον οποίο ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ασκεί τα καθήκοντά του, διαπιστώνει ότι αντιλαμβάνεται την ιδιαίτερη αποστολή του ως διακονία: να υπηρετεί την ενότητα, να κηρύττει το Ευαγγέλιο, να ποιμαίνει τους πιστούς και να προάγει τη δικαιοσύνη και το καλό της ανθρωπότητας. Αντίθετα με όσα υποστηρίζει η ρωσική προπαγάνδα, ο Παναγιώτατος ούτε επιδίωξε να αποκτήσει ούτε επιχείρησε να ασκήσει πρωτείο αντίστοιχο με εκείνο που διεκδικεί ο Επίσκοπος Ρώμης.
Στο βιβλίο εξετάζουμε επίσης το ιστορικό πλαίσιο της υπαγωγής της Ουκρανικής Εκκλησίας στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και τους λόγους για τους οποίους δικαίως επανήλθε σε αυτήν. Εάν η Ρωσία διαφωνούσε με την έκδοση Τόμου, είχε πάντοτε τη δυνατότητα να στηριχθεί στην πειστικότητα των επιχειρημάτων της και να προσέλθει στην Πανορθόδοξη Σύνοδο της Κρήτης, συμμετέχοντας σε έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο. Αντί γι’ αυτό, επέλεξε το σχίσμα, ελπίζοντας ότι έτσι θα ακύρωνε το έργο δεκαετιών που οδήγησε στη Σύνοδο.
Πιστεύω ότι η Ρωσία αντιλήφθηκε πως δεν μπορούσε να δικαιολογήσει τον τρόπο με τον οποίο είχε μεταχειριστεί την Ουκρανική Εκκλησία. Αντί να λογοδοτήσει γι’ αυτή τη συμπεριφορά, επέλεξε, για τρίτη φορά στην ιστορία της, το σχίσμα. Από το 2018 επιχειρεί να μεταθέσει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο την ευθύνη για την κατάσταση που η ίδια προκάλεσε.
Για πολλά χρόνια, κληρικοί του Πατριαρχείου Μόσχας συνήθιζαν να εκφωνούν επιτιμητικά κηρύγματα από τον άμβωνα, καλώντας τους Ουκρανούς να απαρνηθούν την ταυτότητα, τη γλώσσα, τον πολιτισμό και τους ιστορικούς δεσμούς τους με την ελληνική Ορθοδοξία και να στραφούν στη «Μητέρα Ρωσία». Ήταν απαράδεκτο να τίθεται ο ρωσικός εθνικισμός πάνω από την Ορθοδοξία και την πίστη. Η κακή μεταχείριση της Ουκρανικής Εκκλησίας από τη Ρωσία ήταν τόσο ευρέως γνωστή, ώστε ήδη από τη δεκαετία του 1990 ακόμη και ο Μητροπολίτης Ονούφριος, ο οποίος ηγείται της φιλορωσικής Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (UOC), είχε υπογράψει αίτημα για την ουκρανική αυτοκεφαλία. Η Ρωσία αγνόησε τις επί δεκαετίες εκκλήσεις των Ουκρανών. Παρότι αρνείται να παραιτηθεί από τη θέση του στη Σύνοδο της Ρωσικής Εκκλησίας, ο αποσχιστικός Μητροπολίτης Ονούφριος επέλεξε τελικά να συγκροτήσει τη δική του ανεξάρτητη τοπική Εκκλησία, παράλληλα με την κανονική Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, προκαλώντας περαιτέρω σχίσμα.
Ο στόχος της Ρωσίας ήταν ανέκαθεν να τοποθετήσει το Πατριαρχείο Μόσχας πάνω από την ιστορική Πενταρχία. Η Ρωσία θεωρεί τον εαυτό της «Τρίτη Ρώμη», που δικαιούται το πρωτείο, και εδώ και καιρό εργάζεται για την επίτευξη αυτού του στόχου. Για να προωθήσει τις αξιώσεις της, στηρίζεται στα, αμφίβολης γνησιότητας, οράματα ενός ελάχιστα γνωστού μοναχού και στις διαρκείς προσπάθειές της να υποβαθμίσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Για τη Ρωσία, η αναγνώριση της Μόσχας ως «Τρίτης Ρώμης» αποτελεί σημαντικό συμπληρωματικό στοιχείο για την εδραίωση του Russkiy Mir, του «Ρωσικού Κόσμου». Για να επιβάλει το πρωτείο που διεκδικεί, η Ρωσία πρέπει να πλήξει την ενότητα της Ορθοδοξίας.
Η Σούδα στο επίκεντρο των καταγγελιών για ρωσική παρακολούθηση
- Το βιβλίο περιγράφει περιπτώσεις φερόμενης ρωσικής παρέμβασης μέσω εκκλησιαστικών δομών στην Ευρώπη. Υπάρχουν αντίστοιχα στοιχεία για την Ελλάδα;
Στην Ευρώπη λειτουργούν σχεδόν 700 ενορίες της Ρωσικής Εκκλησίας και περισσότεροι από 1.000 φορείς που συνδέονται με το Πατριαρχείο Μόσχας. Εκτιμήσεις ευρωπαϊκών υπηρεσιών πληροφοριών, που ενισχύονται από δημοσιογραφικές έρευνες, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι ακίνητα που συνδέονται με τη Ρωσία και με εκκλησιαστικούς φορείς, σε ευαίσθητες περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας και στην Κρήτη, έχουν χρησιμοποιηθεί για τη στοχοποίηση και την παρακολούθηση ευαίσθητων στρατιωτικών και ναυτικών υποδομών. Η ναυτική βάση της Σούδας, στη δυτική Κρήτη, αποτελεί ζωτικής σημασίας κόμβο εφοδιαστικής και επιχειρησιακής υποστήριξης για την Ελλάδα. Κατά καιρούς υποδέχεται πλοία και δυνάμεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του ΝΑΤΟ που επιχειρούν στη Μεσόγειο. Έχει αποτελέσει ιδιαίτερο στόχο ρωσικών επιχειρήσεων παρακολούθησης που διεξάγονταν από ακίνητα συνδεδεμένα με τη Ρωσική Εκκλησία.
Θυμάμαι επίσης τις παρεμβάσεις του 2018 σχετικά με τη Συμφωνία των Πρεσπών. Εκείνη τη χρονιά, η Ελλάδα απέλασε δύο Ρώσους διπλωμάτες και απαγόρευσε την είσοδο σε άλλους δύο, επειδή επιχείρησαν να δωροδοκήσουν κρατικούς αξιωματούχους, στρατιωτικούς, επιχειρηματίες και ορθόδοξους ιερείς. Κανείς δεν πιστεύει ότι τέτοιες πρακτικές έχουν σταματήσει στην Ελλάδα, ενώ συνεχίζονται σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Ας δούμε, για παράδειγμα, τις εκλογές του 2025 στη Μολδαβία. Σε τοπικούς κληρικούς προσφέρθηκαν προσκυνηματικά ταξίδια στη Ρωσία με όλα τα έξοδα πληρωμένα. Εκεί τους παρέθεσαν πλούσια γεύματα και τους πρόσφεραν δώρα. Όταν επέστρεψαν στην πατρίδα τους, έλαβαν προπληρωμένες κάρτες χωρίς αναγραφή ονόματος, συνδεδεμένες με λογαριασμούς στη ρωσική κρατική τράπεζα Promsvyazbank (PSB), η οποία τελεί υπό κυρώσεις της ΕΕ. Στις κάρτες αυτές είχαν -αρχικά- φορτωθεί ποσά από 800 έως 1.200 ευρώ. Για να συνεχίσουν να λαμβάνουν χρήματα, οι ιερείς έπρεπε να αντλούν φιλορωσικά μηνύματα από ιστοτόπους εγκεκριμένους από την FSB και να τα αναδημοσιεύουν στους λογαριασμούς των ενοριών τους και στους προσωπικούς τους λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στη διάρκεια της εκλογικής περιόδου, οι επόμενες πληρωμές, υπό τη μορφή «ενίσχυσης του ναού», ξεπέρασαν τις αποδοχές ενός έτους.
Αυτή η άμεση παρέμβαση στις δημοκρατικές εκλογές και η διαρκής υπονόμευση της κοινωνικής συνοχής μέσω προγραμμάτων ήπιας ισχύος προκαλούν εύλογες ανησυχίες. Σε αυτά προστίθενται τα κηρύγματα κληρικών της Ρωσικής Εκκλησίας στην Ευρώπη, οι οποίοι αναπαράγουν την επίσημη γραμμή ότι ο «Ιερός Πόλεμός» τους είναι δίκαιος και χρησιμοποιούν το αφήγημα των «παραδοσιακών αξιών» για να ασκήσουν επιρροή. Παράλληλα, έρευνες δείχνουν ότι τουλάχιστον το 69% των Ελλήνων δηλώνει πως εκτίθεται σε ρωσική προπαγάνδα κάθε εβδομάδα. Η απειλή για τη σταθερότητα της Ελλάδας και της ΕΕ παραμένει, επομένως, σε επικίνδυνα επίπεδα.
Άγιον Όρος: Οι ανησυχίες για πολιτική εκμετάλλευση των πνευματικών δεσμών
- Το Άγιον Όρος διατηρεί μακραίωνους δεσμούς με τη ρωσική Ορθοδοξία. Πώς μπορούν αυτοί οι πνευματικοί δεσμοί να προστατευθούν από την πολιτική εκμετάλλευση; Υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία που δικαιολογούν ανησυχία για εξωτερικές παρεμβάσεις στον Άθω;
Ευχαριστώ τον Θεό που το Άγιον Όρος εξακολουθεί να αποτελεί ένα ιερό οικοσύστημα, το οποίο παραμένει, ως έναν βαθμό, απομονωμένο από εξωτερικές επιρροές. Ωστόσο, το ρωσικό κράτος έχει αξιοποιήσει τη ρωσική παρουσία στο Άγιον Όρος ως βασικό πυλώνα της πρωτοβουλίας του για «Ιερή Διπλωματία». Οι ελληνικές αρχές αναφέρουν περιστατικά κατά τα οποία Ρώσοι «μοναχοί» επισκέπτονται το Άγιον Όρος και στη συνέχεια παρατείνουν την παραμονή τους στη χώρα πέρα από το διάστημα που επιτρέπει η βίζα τους, ώστε να μετακινούνται ανεμπόδιστα σε ολόκληρη την Ελλάδα. Το ζήτημα υπερβαίνει τα όρια του ελέγχου των συνόρων.
Κατηγορίες για κατασκοπεία σπάνια διατυπώνονται δημόσια. Ωστόσο, Έλληνες αξιωματούχοι των υπηρεσιών ασφαλείας κάνουν λόγο σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις για παράνομες δραστηριότητες αυτών των μοναχών, οι οποίοι περιφέρονται στη χώρα. Οι δραστηριότητες αυτές καθιστούν αναγκαία την απέλασή τους ή, όπως συνέβη πέρυσι, οδηγούν στην καταδίκη τους σε ποινές φυλάκισης και στην επιβολή βαριών προστίμων. Η Ρωσία εκμεταλλεύεται τη θρησκευτική ελευθερία και την ελευθερία μετακίνησης που διασφαλίζει η Ευρώπη για τη συλλογή πληροφοριών. Ως αποτέλεσμα, έχει περιοριστεί δραστικά η χορήγηση θεωρήσεων Σένγκεν σε κληρικούς της Ρωσικής Εκκλησίας, ενώ οι δραστηριότητές τους παρακολουθούνται πλέον στενά στην Ελλάδα και σε ολόκληρη την ΕΕ.
Οι «παραδοσιακές αξίες» ως εργαλείο πολιτικής επιρροής
- Το αφήγημα της Ρωσίας ως υπερασπίστριας των «παραδοσιακών αξιών» βρίσκει απήχηση και σε μέρος του ελληνικού κοινού. Πού οφείλεται αυτή η απήχηση και πότε η επίκληση κοινών αξιών μετατρέπεται σε εργαλείο πολιτικής επιρροής;
Αν οι ιδέες αυτές βρίσκουν απήχηση σε τμήματα της ελληνικής κοινής γνώμης, αυτό συμβαίνει επειδή ερμηνεύουμε τις «παραδοσιακές αξίες» μέσα από ένα εντελώς διαφορετικό πρίσμα από ό,τι οι Ρώσοι.
Η ελληνική φιλοσοφία και το σωτήριο μήνυμα του Ιησού Χριστού, όπως το κηρύττει η ελληνική Ορθοδοξία, αποβλέπουν στην εκπλήρωση του τελικού σκοπού της ανθρώπινης ύπαρξης. Στο επίκεντρο της σκέψης και της πίστης μας βρίσκεται η μοναδικότητα του προσώπου, που αναπτύσσεται μέσα στο πλέγμα των ηθικών, πνευματικών και θρησκευτικών αξιών τις οποίες καλλιεργούν η Εκκλησία και ο δυτικός πολιτισμός για περισσότερες από δύο χιλιετίες. Αυτή η ανάδειξη της αξίας του προσώπου παραμένει μια έννοια, σχεδόν, ξένη προς τη ρωσική παράδοση.
Όταν ο Πούτιν ή ο Πατριάρχης Κύριλλος μιλούν για «παραδοσιακές αξίες», στην πραγματικότητα αναφέρονται σε ένα σύνολο κανόνων για την κοινωνία ως συλλογικό σώμα. Οι κανόνες αυτοί αποσκοπούν στο να προσδέσουν το πρόσωπο στο κράτος, προωθώντας μια ομοιόμορφη ρωσική εθνική ταυτότητα. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η καταδίκη του δυτικού φιλελευθερισμού, συμπεριλαμβανομένων των δημοκρατικών αξιών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Οι «παραδοσιακές αξίες», όπως τις επικαλείται η Ρωσία, συνιστούν αποδοχή της κρατικής κυριαρχίας, η οποία στηρίζεται σε ένα συγκροτημένο πλαίσιο, σχεδιασμένο να δικαιολογεί την επιθετική εσωτερική και εξωτερική πολιτική της χώρας, σε αντιπαράθεση με οτιδήποτε βρίσκεται έξω από τον «ρωσικό κόσμο». Με απλά λόγια, οι «παραδοσιακές αξίες» απαιτούν από τον καθένα να υπερασπίζεται αδιαμαρτύρητα τη Ρωσία, να καταπιέζει τη Δύση και να επεκτείνει την επιρροή του κράτους, προκειμένου να δημιουργηθεί ένας ρωσικός κόσμος.
Η ρωσική ταυτότητα που προβάλλεται μέσω της επίκλησης των «παραδοσιακών αξιών» διαπνέεται από έναν φιλοσλαβικό εθνικισμό, εμποτισμένο με την πεποίθηση περί εθνοτικής ανωτερότητας των Σλάβων, μέσα σε μια πολιτισμικά και θρησκευτικά ποικιλόμορφη Ρωσική Ομοσπονδία, με ανομοιογενή πληθυσμό. Σε επίπεδο ορολογίας, αυτοί οι σλαβικοί πληθυσμοί αποκαλούνται Ρώσοι, ενώ όλοι οι υπόλοιποι στην Ομοσπονδία, καθώς και όσοι είχαν υποταχθεί στην Αυτοκρατορία ή στη Σοβιετική Ένωση, αποκαλούνται «Μικρορώσοι», κατώτεροι Ρώσοι.
Η Ρωσία εκμεταλλεύεται την ευκολία με την οποία προκαλείται σύγχυση στις μάζες μέσα από αναφορές σε «παραδοσιακές αξίες», φορτισμένες με τις σύνθετες έννοιες του εθνικισμού, του πατριωτισμού, της πολιτισμικής υπερηφάνειας και της ιστορίας. Η ελληνική Ορθοδοξία καταδικάζει αυτό το σύστημα πεποιθήσεων ως αίρεση του εθνοφυλετισμού. Οι ενημερωμένοι Έλληνες κατανοούν ότι η επίκληση των «παραδοσιακών αξιών» εμπεριέχει την ιδέα πως οι Έλληνες είναι κατώτεροι από τους Ρώσους και την απορρίπτουν συνολικά.
Πρέπει να εξετάσουμε στην πράξη πώς οι «παραδοσιακές αξίες» διαμορφώνουν τη ρωσική κοινωνία. Τόσο ο Πούτιν όσο και η Ρωσική Εκκλησία δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη ρητορική περί οικογένειας. Ωστόσο, το Κρεμλίνο παρέχει οικονομικά κίνητρα για την απόκτηση παιδιών, ενώ ταυτόχρονα καλύπτει πλήρως το κόστος των αμβλώσεων, κατόπιν αιτήματος.
Τι συμβαίνει με την ποιότητα ζωής; Η Rosstat αναφέρει ότι περισσότερα από 1στα 4 παιδιά στη Ρωσία ζουν σε ακραία φτώχεια, ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από εκείνο της Ελλάδας. Και τι συμβαίνει με τη δημιουργία και τη διατήρηση της οικογένειας; Η ετήσια αναλογία διαζυγίων προς γάμους στη Ρωσία είναι από τις υψηλότερες παγκοσμίως και κυμαίνεται μεταξύ 69,8% και 74%. Δεν νομίζω ότι οι Έλληνες θέλουν να συμμερίζονται ή να ταυτίζονται με «παραδοσιακές αξίες» που παράγουν τόσο θλιβερά αποτελέσματα.
Η πραγματικότητα των ρωσικών αξιών αποκαλύπτεται όχι στη ρητορική της Ρωσίας, αλλά στον τρόπο με τον οποίο διαθέτει τους πόρους της. Επί Πούτιν, οι στρατιωτικές δαπάνες έχουν αυξηθεί κατά 380%. Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία κοστίζει περισσότερα από 250 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως. Η Ρωσία δίνει προτεραιότητα στη χρηματοδότηση της κατοχής ουκρανικών εδαφών έναντι της ευημερίας των δικών της παιδιών. Η παραδοσιακή αξία που διακρίνει κανείς να υπηρετείται επί αιώνες, μέχρι και σήμερα, είναι η δημιουργία ενός μεγαλύτερου ρωσικού κράτους μέσω του μιλιταρισμού, των πολιτικών παρεμβάσεων και του εθνικού και πολιτισμικού αφανισμού, εις βάρος της ευημερίας του ρωσικού λαού.
Το μέλλον του ρωσικού λαού θυσιάζεται στον βωμό της αυτοκρατορικής επέκτασης, ενώ οι άνθρωποι ωθούνται σε απελπιστική φτώχεια και πείνα. Δεν υπάρχει τίποτε αξιέπαινο σε αυτές τις αξίες. Στη Ρωσία καταγράφεται υπέρμετρα υψηλή θνησιμότητα των ανδρών και μάλιστα σε παραγωγική ηλικία. Το σύνολο του ρωσικού πληθυσμού αντιμετωπίζει σοβαρά, χρόνια προβλήματα υγείας. Οι διαταραχές χρήσης αλκοόλ αφορούν το 20,9% του πληθυσμού, ποσοστό που συγκαταλέγεται και πάλι στα υψηλότερα παγκοσμίως. Στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό είναι 6,1%. Η επίκληση των «παραδοσιακών αξιών» από τη Ρωσία δεν αποτελεί την πανάκεια που η ίδια ισχυρίζεται.
Όσο για το αγαπημένο σημείο αναφοράς του Πούτιν, τα ΛΟΑΤΚΙ ζητήματα, είναι ανειλικρινές να αποδίδεται η κοινωνική παρακμή σε μια μικρή μειονότητα ανθρώπων, των οποίων η σεξουαλική ταυτότητα ταυτίζεται με την εγκατάλειψη των ηθικών αρχών. Ό,τι κι αν πιστεύουμε για τον σεξουαλικό προσανατολισμό κάποιου, δεν πρέπει ποτέ να παραβλέπουμε τη θεμελιώδη αλήθεια ότι δικαιούται την αναφαίρετη αξιοπρέπεια που ανήκει σε κάθε ανθρώπινο πρόσωπο. Κάθε σύστημα που δεν προσεγγίζει τον άνθρωπο υπό το πρίσμα της ελπίδας που προσφέρει η μεταμορφωτική υπόσχεση της θέωσης αντιβαίνει στον φυσικό νόμο. Η πρακτική της Ρωσίας να εξοστρακίζει και να φυλακίζει μέλη της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, με την ελπίδα ότι η απομόνωση και η ταπείνωσή τους θα θεραπεύσουν τη βαθιά προβληματική κοινωνία της, δεν έχει αποδώσει στο πέρασμα των αιώνων. Δεν θα αποδώσει ούτε τώρα.
Κάθε σύστημα που διαφημίζει τις «παραδοσιακές αξίες», αλλά υπονομεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και αποτυγχάνει να ανακουφίσει τον ανθρώπινο πόνο, δεν έχει καμία αξία. Οι Έλληνες και οι Ευρωπαίοι κατανοούν πλήρως αυτή την πραγματικότητα. Οι κοινές αξίες πρέπει να υπερβαίνουν τα λόγια. Πρέπει να μας κάνουν καλύτερους ανθρώπους και, μέσα από αυτό, να κάνουν την κοινωνία και τον κόσμο καλύτερους, πιο ανθρώπινους και πιο δίκαιους.
Τα εμπόδια στον δρόμο προς την εκκλησιαστική συμφιλίωση
- Αν ο πόλεμος τελείωνε αύριο, ποιο θα ήταν το πρώτο βήμα για την αποκατάσταση της εκκλησιαστικής κοινωνίας και της εμπιστοσύνης; Τι θα έπρεπε να αναγνωρίσει ή να αναθεωρήσει η ηγεσία της Ρωσικής Εκκλησίας, ώστε να ανοίξει ο δρόμος προς τη συμφιλίωση;
Η ιστορία μας διδάσκει ότι η συμφιλίωση μπορεί να επιτύχει μόνο έπειτα από μια ειλικρινή εξέταση της συνείδησης. Σε αυτό συνήθως συμβάλλουν εξωτερικοί παράγοντες, όπως κάποια μορφή διαδικασίας αλήθειας και συμφιλίωσης. Η επιτυχία της προϋποθέτει προθυμία και διάθεση για αυτοεξέταση, προτού καταστεί δυνατή η αλλαγή στην εξωτερική στάση.
Ο Πατριάρχης Κύριλλος ενδέχεται να αποδειχθεί το κυριότερο εμπόδιο στη συμφιλίωση. Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, τα ρωσικά κρατικά αρχεία αποκάλυψαν ότι ήταν αξιωματικός της KGB, ο οποίος δρούσε με την κωδική ονομασία «Μιχαΐλοφ». Οι ελβετικές αρχές διατηρούν φακέλους που αποδεικνύουν ότι ήταν Ρώσος κατάσκοπος στη Γενεύη κατά τη δεκαετία του 1970, ενώ υπηρετούσε στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών. Ως Πατριάρχης Μόσχας, επέκτεινε στη σύγχρονη εποχή τον «σεργιανισμό» -την πολιτική εκκλησιαστικής υποταγής και συνεργασίας με το καθεστώς-, ο οποίος παραμόρφωσε τη ρωσική Ορθοδοξία κατά τη σοβιετική περίοδο. Έχει παραμείνει αξιοσημείωτα συνεπής στη διατήρηση του ρόλου της Ρωσικής Εκκλησίας ως πειθήνιου μηχανισμού του ρωσικού κράτους.
Κάθε ρεαλιστική ελπίδα εξομάλυνσης των σχέσεων μετά το σχίσμα που προκάλεσε η Ρωσία, χρησιμοποιώντας τη ρήξη ως μέσο για να κατακτήσει το πρωτείο με την ιδεολογία της «Τρίτης Ρώμης», εξαρτάται από δύο ζητήματα. Πρώτον, από το κατά πόσον ο Πατριάρχης Κύριλλος μπορεί να αποτελέσει συνομιλητή σε μια διαδικασία συμφιλίωσης όσο παραμένει στον πατριαρχικό θρόνο της Μόσχας. Δεύτερον, από την προθυμία της Ρωσικής Εκκλησίας να επανεξετάσει σε βάθος τη σχέση της με το κράτος και να επιλέξει αν θα υπηρετεί τον Χριστό και την Εκκλησία Του ή αν θα παραμείνει υποταγμένη στην πολιτική ηγεσία της Ρωσίας.
Ποιος είναι Miceál O’Hurley
Είναι Ιρλανδοαμερικανός ακαδημαϊκός, συγγραφέας και ερευνητής, πρώην διπλωμάτης και αναλυτής διεθνούς ασφάλειας και άμυνας. Ειδικεύεται σε ζητήματα διεθνών συγκρούσεων, διαμεσολάβησης και ασφάλειας. Είναι μέλος του Βασιλικού Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (Chatham House) και εταίρος της Βασιλικής Εταιρείας Τεχνών της Βρετανίας (Royal Society of Arts). Έχει αναγνωριστεί ως εμπειρογνώμονας σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας, με τακτικές εμφανίσεις σε διεθνή τηλεοπτικά δίκτυα, όπως το CNN, το BBC και το Al Jazeera. Είναι επίσης Άρχων Νομοφύλαξ του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τιμητική διάκριση που του απονεμήθηκε από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
