Ως χθες, η Τεχεράνη είχε ένα βασικό εργαλείο πίεσης στα χέρια της στον πόλεμο Ιράν - ΗΠΑ: Το στενό του Ορμούζ, από όπου περνάει το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου του Κόλπου, και το οποίο το Ιράν έχει καταστήσει σχεδόν απροσπέλαστο τους τελευταίους μήνες.
Η διεθνής ναυτιλία είχε μια βαλβίδα διαφυγής: το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, το στενό στο νότιο άκρο της Ερυθράς Θάλασσας, μέσα από το οποίο η Σαουδική Αραβία και άλλοι παραγωγοί μπορούσαν να στέλνουν φορτία προς Ασία και Ευρώπη, έστω με αυξημένο κόστος και ρίσκο λόγω των Χούθι.
Αυτή η βαλβίδα διαφυγής βρίσκεται σε κίνδυνο. Με την κατάληψη του νησιού Περίμ και της απέναντι ακτής στην Ντουμπάμπ, οι Χούθι απέκτησαν πλέον τον έλεγχο δύο στρατηγικών σημείων που τους επιτρέπουν να ασκούν πολύ μεγαλύτερη πίεση στη ναυσιπλοΐα μέσω του στενού. Αυτό δεν αφορά πλέον μόνο τον πόλεμο στην Υεμένη. Οι Χούθι, σύμμαχοι του Ιράν, αποκτούν τώρα τη δυνατότητα να ανοίξουν ένα δεύτερο μέτωπο πίεσης, σε διαφορετικό στρατηγικό σημείο από το Ορμούζ. Είναι η στιγμή που ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αποκτά έναν δεύτερο, παράλληλο άξονα πίεσης στην παγκόσμια ναυτιλία.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι τόσο «ποια πόλη έπεσε», όσο αν αυτό αλλάζει τη ροή του πολέμου. Αλλάζει τους συσχετισμούς ισχύος ανάμεσα σε Ιράν, ΗΠΑ και Σαουδική Αραβία; Και τι θα σήμαινε στην πράξη, όχι σε επίπεδο συμβόλου αλλά σε βαρέλια και δολάρια, ένα πραγματικό κλείσιμο του στενού;
Γιατί δύο στενά ταυτόχρονα αλλάζουν τα δεδομένα
Το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ έχει από μόνο του μια βαρύνουσα σημασία. Πρόκειται για ένα από τα τέσσερα σημαντικότερα περάσματα του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου, μαζί με το Ορμούζ, τη Διώρυγα του Σουέζ και τη Διώρυγα του Παναμά. Από αυτό περνάει περίπου το 10-12% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου, καθώς και σημαντικές πετρελαϊκές ροές προς Ευρώπη και Ασία.
Η πραγματική ανατροπή λοιπόν δεν είναι γεωγραφική, είναι στρατηγική. Μέχρι τώρα, κάθε κλειστή διαδρομή είχε εναλλακτική. Αν το Ορμούζ ήταν επικίνδυνο, το πετρέλαιο του Κόλπου μπορούσε να διοχετευτεί μέσω αγωγών προς την Ερυθρά Θάλασσα και από εκεί μέσω Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η Σαουδική Αραβία έκανε ακριβώς αυτό τους τελευταίους μήνες, στέλνοντας αργό μέσω του αγωγού προς το Γιάνμπου. Όταν όμως οι Χούθι κήρυξαν τον Ιούλιο ναυτικό αποκλεισμό εναντίον σαουδαραβικών πλοίων, ακόμα κι αυτή η διαδρομή έγινε επισφαλής, και το Ριάντ αναγκάστηκε να στρέψει τις εξαγωγές του προς την Ασία μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, μια διαδρομή που μπορεί να προσθέσει περίπου 30 επιπλέον ημέρες ταξιδιού.
Τώρα που το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ βρίσκεται υπό τον «φυσικό έλεγχο» των Χούθι, αυτή η τελευταία διέξοδος παύει να είναι απλώς «ακριβή» και γίνεται επισφαλής. Η εξέλιξη δημιουργεί αυτό που θα μπορούσε να περιγραφεί ως ένα «διπλό chokepoint». Δηλαδή όχι απλώς δύο ξεχωριστές κρίσεις, αλλά μια κατάσταση όπου η μία στερεί την εναλλακτική που προσφέρει η άλλη. Είναι όπως ένα σπίτι με δύο πόρτες, όπου κλείνει η μία, και ένα όπου κλείνουν και οι δύο ταυτόχρονα.
Αλλάζει τους συσχετισμούς ισχύος;
Σε επίπεδο συμβολισμού και διαπραγματευτικής ισχύος, η απάντηση είναι ναι, και μάλιστα σε σημαντικό βαθμό. Μέχρι τώρα, το Ιράν είχε έναν «μοχλό» πίεσης -το Ορμούζ- τον οποίο χρησιμοποιούσε απέναντι στις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους. Πλέον, μέσω των Χούθι, αποκτά κι έναν δεύτερο μοχλό, σε διαφορετικό σημείο του χάρτη, που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με τα ίδια στρατιωτικά μέσα ή με την ίδια επιχειρησιακή λογική. Ο διοικητής των δυνάμεων που υποχώρησαν από τη Μόκα κατηγόρησε ανοιχτά την Τεχεράνη ότι σχεδίασε και υποστήριξε την επίθεση -κάτι που, αν επιβεβαιωθεί, θα σημαίνει ότι το Ιράν δεν αντιδρά απλώς αμυντικά στον πόλεμο με τις ΗΠΑ, αλλά ανοίγει ενεργά δεύτερο μέτωπο πίεσης, σε μια στιγμή που η ίδια η Τεχεράνη βρίσκεται υπό στρατιωτική πίεση στο εσωτερικό της.
Για τις ΗΠΑ, το πρόβλημα είναι πολύ συγκεκριμένο. Σημαντικό μέρος του αμερικανικού ναυτικού βρίσκεται ήδη στο μέτωπο του Ορμούζ, έπειτα από μήνες ενίσχυσης της αμερικανικής παρουσίας, που ακολούθησαν την επέμβαση στη Βενεζουέλα και στη συνέχεια τον πόλεμο με το Ιράν.
Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε σε αμερικανικά μέσα ότι η Ουάσινγκτον εστιάζει στην προστασία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα, αλλά προτιμά να στηρίξει τους περιφερειακούς εταίρους να διαχειριστούν οι ίδιοι την κρίση. Μια διατύπωση που μοιάζει περισσότερο με αναγνώριση περιορισμένων επιλογών παρά με σχέδιο άμεσης επέμβασης. Αν οι ΗΠΑ αναγκαστούν τελικά να ανοίξουν και δεύτερο ναυτικό μέτωπο, θα πρέπει να μοιράσουν τις δυνάμεις τους ανάμεσα σε Ορμούζ και Ερυθρά Θάλασσα, κάτι που θέλει να προκαλέσει η πλευρά Ιράν-Χούθι.
Για τη Σαουδική Αραβία, η ζημιά είναι πιο άμεση. Χάνει και τη δεύτερη εναλλακτική διαδρομή εξαγωγών της, ακριβώς τη στιγμή που δέχεται ήδη άμεσα πλήγματα στο έδαφός της -στις 8 Σεπτεμβρίου, πύραυλοι και drones των Χούθι χτύπησαν ενεργειακές εγκαταστάσεις της Aramco στο νότιο τμήμα της χώρας, τραυματίζοντας τουλάχιστον 73 ανθρώπους. Επίσης, το Ριάντ βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο με ένα πρόβλημα που δεν είναι μόνο στρατιωτικό, αλλά και βαθιά οικονομικό. Δυσκολεύεται να διοχετεύσει το πετρέλαιό του στις διεθνείς αγορές, ακριβώς τη στιγμή που περιορίζονται και οι δυνατότητες ελιγμών του.
Τι θα σήμαινε στην πράξη ένα πλήρες κλείσιμο του στενού
Προς το παρόν, οι Χούθι διαβεβαιώνουν ότι η ναυσιπλοΐα παραμένει ασφαλής, κάτι που τους συμφέρει να λένε ανεξάρτητα από τις πραγματικές τους προθέσεις. Τι θα σήμαινε, όμως, στην πράξη ένα πραγματικό κλείσιμο, ή έστω ουσιαστικός αποκλεισμός:
- Ανακατεύθυνση δρομολογίων. Για πλοία που δεν μπορούν να περάσουν από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ η βασική εναλλακτική είναι ο πλήρης περίπλους της Αφρικής μέσω Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας. Μια διαδρομή που προσθέτει συνήθως δύο έως τρεις εβδομάδες ταξιδιού, ενώ ανεβάζει σημαντικά και το κόστος καυσίμων.
- Άνοδος ασφαλίστρων και ναύλων. Ήδη από τον Ιούλιο, όταν οι Χούθι κήρυξαν αποκλεισμό κατά σαουδαραβικών πλοίων, η κίνηση των πλοίων στο στενό είχε μειωθεί έως και κατά 56%. Ένα πλήρες κλείσιμο θα εκτόξευε τα ασφάλιστρα πολέμου (war-risk insurance) καθιστώντας τη διέλευση ασύμφορη για πολλές εταιρείες.
- Διπλό ενεργειακό σοκ. Με το Ορμούζ να είναι ήδη μπλοκαρισμένο, ένα ταυτόχρονο κλείσιμο του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ δεν θα ήταν απλώς το άθροισμα δύο προβλημάτων, αλλά κάτι πολύ χειρότερο. Ο κόσμος θα έχανε την ίδια στιγμή δυο βασικές διόδους μεταφοράς πετρελαίου και τη δυνατότητα διαφοροποίησης των διαδρομών, κάτι που θα βοηθούσε να απορροφηθούν κάποιες πιέσεις. Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με ενεργειακούς αναλυτές, δεν θα ήταν μόνο ένα ενεργειακό σοκ αλλά μια ευρύτερη διαταραχή της εφοδιαστικής αλυσίδας, με επιπτώσεις σε βιομηχανία, λιανεμπόριο, γεωργία και επισιτιστική ασφάλεια, άρα και πληθωριστική πίεση διεθνώς, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης.
- Άμεση αντίδραση αγορών. Η αγορά έχει ήδη αρχίσει να προεξοφλεί το ρίσκο. Την Πέμπτη το αργό τύπου Brent ενισχύθηκε κατά περίπου 6%, πλησιάζοντας τα 108 δολάρια το βαρέλι.
Σε κάθε περίπτωση, «έλεγχος» δεν σημαίνει αυτόματα «πλήρες κλείσιμο». Οι Χούθι έχουν ιστορικό επιλεκτικών επιθέσεων, στοχεύοντας συγκεκριμένα πλοία συνδεδεμένα με αντιπάλους τους, κυρίως σαουδαραβικά, αλλά ενδεχομένως και ισραηλινά ή δυτικών συμφερόντων. Ακόμα κι έτσι, όμως, η ίδια η αβεβαιότητα αρκεί για να αλλάξει συμπεριφορές. Εξάλλου, οι ναυτιλιακές εταιρείες δεν περιμένουν να δουν αν θα χτυπηθούν, αντιδρούν στο ρίσκο πριν αυτό γίνει πραγματικότητα.
Οδηγούμαστε σε άλλη φάση του πολέμου;
Η ειλικρινής απάντηση είναι πως δεν είναι ακόμα ξεκάθαρο, αλλά τα στοιχεία δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Μέσα σε μία εβδομάδα, είχαμε: επίθεση σε σαουδαραβικές ενεργειακές εγκαταστάσεις (8/9), κατάληψη της Μόκα (10/9), πλήρη έλεγχο του στενού (11/9).
Αυτή η ταχύτητα παραπέμπει σε συντονισμένη κλιμάκωση με σαφή στρατηγικό στόχο. Ο ειδικός απεσταλμένος του ΟΗΕ για την Υεμένη, Χανς Γκρούντμπεργκ, προειδοποίησε ότι η χώρα αντιμετωπίζει τον μεγαλύτερο έως τώρα κίνδυνο πλήρους πολέμου από την εκεχειρία του 2022, κάτι που από μόνο του δείχνει πόσο σοβαρά αντιμετωπίζεται η κλιμάκωση από τη διεθνή κοινότητα.
Αν αυτό εξελιχθεί σε μόνιμο δεύτερο μέτωπο πίεσης παράλληλα με το Ορμούζ, τότε πράγματι μιλάμε για μια αλλαγή φάσης. Από έναν πόλεμο ΗΠΑ, Ισραήλ - Ιράν με επίκεντρο τον Κόλπο, σε μια σύγκρουση με δύο ταυτόχρονα θαλάσσια μέτωπα πίεσης, όπου το Ιράν -μέσω διαφορετικών συμμάχων- μπορεί να χτυπά την παγκόσμια ναυτιλία από δύο διαφορετικά σημεία χωρίς να εκθέτει άμεσα δικές του δυνάμεις στο δεύτερο. Αυτό αλλάζει τον υπολογισμό κόστους-οφέλους για την Ουάσινγκτον. Μια πιθανή κλιμάκωση ή αποκλιμάκωση στο Ορμούζ δεν θα «λύνει» πλέον την κρίση από μόνη της, αφού θα υπάρχει και δεύτερο σημείο πίεσης.
Τι θα δείξει αν πρόκειται όντως για μόνιμη αλλαγή
Τρία πράγματα τις επόμενες μέρες θα μας δείξουν αν πρόκειται για μόνιμη ανατροπή ισορροπιών ή για μια παροδική κλιμάκωση.
- Το αν οι Χούθι θα χτυπήσουν όντως πλοία, ή θα περιοριστούν στις απειλές. Ο φυσικός έλεγχος του στενού δεν σημαίνει αυτομάτως και επιθέσεις. Αν η ναυσιπλοΐα συνεχίσει να κινείται σχετικά κανονικά, η αγορά μπορεί σταδιακά να απορροφήσει το ρίσκο. Δεν θα συμβεί το ίδιο, όμως, αν ξεκινήσουν επιθέσεις σε πλοία.
- Το αν η κυβέρνηση της Υεμένης θα καταρρεύσει ευρύτερα. Αν η απώλεια της δυτικής ακτής προκαλέσει γενικότερη κατάρρευση των κυβερνητικών δυνάμεων στον νότο, με απειλή ακόμα και για το Άντεν, τότε η κρίση παύει να είναι μόνο ναυτιλιακή και γίνεται πλήρης αναδιάταξη ισχύος στην Υεμένη, κάτι το οποίο θα έχει άμεσο όφελος για το Ιράν.
- Το αν οι ΗΠΑ ή ένας ευρύτερος συνασπισμός θα αποφασίσουν άμεση στρατιωτική εμπλοκή. Αυτό θα ήταν το πιο ξεκάθαρο σημάδι ότι η Ουάσινγκτον αντιλαμβάνεται την εξέλιξη ως στρατηγική απειλή. Ωστόσο, αυτό θα είναι και το πιο «ακριβό» βήμα, καθώς οι αμερικανικές δυνάμεις ήδη βρίσκονται σε πολλαπλά μέτωπα.
Το πραγματικό διακύβευμα
Το να λες ότι «οι Χούθι πήραν ένα ακόμα λιμάνι» θα υποτιμούσε αυτό που πραγματικά συνέβη. Αυτό που άλλαξε είναι ότι ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα στην περιοχή βρέθηκε, μέσα σε τρεις ημέρες, υπό τον «φυσικό έλεγχο» μιας δύναμης που ήδη κατηγορείται ότι δρα ως προέκταση του Ιράν σε έναν πόλεμο με τις ΗΠΑ. Οπως προαναφέρθηκε, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα άμεσο κλείσιμο των θαλάσσιων δρόμων. Σημαίνει όμως ότι για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, δύο από τα πιο κρίσιμα περάσματα της παγκόσμιας ναυτιλίας βρίσκονται την ίδια στιγμή «στον αέρα». Αυτό είναι το πραγματικά σημαντικό στις πρόσφατες εξελίξεις. Όχι, δηλαδή, μόνο στον χάρτη της Υεμένης, αλλά στον χάρτη της παγκόσμιας ενεργειακής ασφάλειας.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
