28η Οκτωβρίου 1940: Η όπερα, η τούρτα «Ζήτω η Ελλάς» και το τελεσίγραφο του Γκράτσι

Το βράδυ της 25ης Οκτωβρίου 1940, η Αθήνα είχε φορέσει τα καλά της. Πολυτελή αυτοκίνητα σταματούσαν μπροστά στο Βασιλικό Θέατρο της οδού Αγίου Κωνσταντίνου και από τις πόρτες τους κατέβαιναν πολιτικοί, διπλωμάτες, ανώτατοι στρατιωτικοί και εκπρόσωποι της αθηναϊκής κοινωνίας. Η περίσταση ήταν ξεχωριστή: η νεοσύστατη Εθνική Λυρική Σκηνή παρουσίαζε την όπερα του Τζάκομο Πουτσίνι «Μαντάμα Μπατερφλάι».

Έξω από το θέατρο, όλα θύμιζαν μια μεγάλη πολιτιστική γιορτή. Μέσα στη χώρα, όμως, η αγωνία για τις προθέσεις της φασιστικής Ιταλίας γινόταν ολοένα μεγαλύτερη. Σε μόλις τρεις ημέρες, η Ελλάδα θα βρισκόταν σε πόλεμο.

Στην αίθουσα βρισκόταν ο δικτάτορας πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς με τη σύζυγό του, Λέλα, ενώ ανάμεσα στους επίσημους προσκεκλημένους ξεχώριζαν δύο πρόσωπα: ο Ιταλός πρέσβης στην Αθήνα, Εμμανουέλε Γκράτσι, και ο Αντόνιο Πουτσίνι, γιος του διάσημου συνθέτη, ο οποίος είχε ταξιδέψει στην Ελλάδα μαζί με τη σύζυγό του, Ρίτα.

Το κοινό χειροκροτούσε την παράσταση. Οι επίσημοι αντάλλασσαν φιλοφρονήσεις. Και πίσω από την εορταστική ατμόσφαιρα εξελισσόταν ένα από τα τελευταία διπλωματικά επεισόδια πριν από την ιταλική εισβολή.

Ο γιος του Πουτσίνι και η διπλωματία της τελευταίας στιγμής

Η Εθνική Λυρική Σκηνή είχε ιδρυθεί το 1939, αρχικά ως τμήμα του Βασιλικού Θεάτρου, και η «Μαντάμα Μπατερφλάι» αποτελούσε σημαντικό σταθμό στην πρώτη περίοδο της λειτουργίας της.

Η παρουσία του Αντόνιο Πουτσίνι προσέδιδε ιδιαίτερο κύρος στην αθηναϊκή πρεμιέρα. Την πρωτοβουλία για την πρόσκλησή του είχε αναλάβει ο Ιταλός πρέσβης, με την επίσκεψη να παρουσιάζεται ως μια χειρονομία πολιτιστικής προσέγγισης ανάμεσα στις δύο χώρες.

Ο Αντόνιο ήταν ο γιος που είχε αποκτήσει ο Τζάκομο Πουτσίνι με την Ελβίρα, όταν εκείνη ήταν ακόμη παντρεμένη με άλλον άνδρα. Δεν ακολούθησε τη μουσική πορεία του πατέρα του, αλλά το όνομά του ήταν αρκετό για να συγκεντρώσει το ενδιαφέρον της αθηναϊκής κοινωνίας.

Η επίσκεψη στην Ελλάδα αποτελούσε για τον ίδιο και μια ευκαιρία να γνωρίσει την Αθήνα και τον Παρθενώνα. Για τον Γκράτσι, όμως, είχε και μια σαφώς διαφορετική σημασία.

Ο πόλεμος στην Ευρώπη βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη από τον Σεπτέμβριο του 1939. Η ελληνική κυβέρνηση επιχειρούσε να διατηρήσει την ουδετερότητά της, αποφεύγοντας ενέργειες που θα μπορούσαν να προσφέρουν στον Μπενίτο Μουσολίνι πρόσχημα για επίθεση.

Ακόμη και μετά τον τορπιλισμό της «Έλλης», τον Δεκαπενταύγουστο του 1940 στην Τήνο, ο Μεταξάς επέλεγε να κρατά χαμηλούς τόνους. Η συγκέντρωση ιταλικών στρατευμάτων κοντά στα ελληνικά σύνορα έκανε την κατάσταση ολοένα πιο ανησυχητική.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η αποδοχή της επίσκεψης του Αντόνιο Πουτσίνι μπορούσε να εκληφθεί ως μια τελευταία ένδειξη ότι οι διπλωματικές σχέσεις ανάμεσα στην Αθήνα και τη Ρώμη εξακολουθούσαν να λειτουργούν.

Η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Η Ιταλία είχε ήδη αποφασίσει να οδηγήσει την Ελλάδα στον πόλεμο.

26 Οκτωβρίου: Η δεξίωση και η τούρτα που έγραφε «Ζήτω η Ελλάς»

Το επόμενο βράδυ, Σάββατο 26 Οκτωβρίου, η επίσημη φιλοξενία συνεχίστηκε στο μέγαρο της ιταλικής πρεσβείας, στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας με την οδό Σέκερη.

Ο Γκράτσι είχε οργανώσει μια λαμπρή δεξίωση προς τιμήν του Αντόνιο Πουτσίνι. Η πρεσβεία ήταν φωταγωγημένη, οι καλεσμένοι ανήκαν στον κόσμο της διπλωματίας, της πολιτικής και των τεχνών, ενώ η ατμόσφαιρα είχε όλα τα χαρακτηριστικά μιας επίσημης κοινωνικής εκδήλωσης.

Στο τραπέζι υπήρχαν ελληνικές και ιταλικές σημαίες. Ξεχωριστή θέση κατείχε μια μεγάλη τούρτα, στολισμένη με την επιγραφή «Viva la Grecia» – «Ζήτω η Ελλάς».

Η εικόνα είχε έναν σχεδόν απίστευτο συμβολισμό. Η ιταλική πρεσβεία γιόρταζε τη φιλία με μια χώρα εναντίον της οποίας η κυβέρνηση Μουσολίνι ετοιμαζόταν να εξαπολύσει επίθεση.

Ο Γκράτσι υποδεχόταν τους προσκεκλημένους, αντάλλασσε φιλοφρονήσεις και μιλούσε για τους δεσμούς των δύο λαών. Η δεξίωση εξελισσόταν κανονικά, παρότι ο ίδιος γνώριζε ότι οι ελληνοϊταλικές σχέσεις βρίσκονταν μπροστά σε μια δραματική ανατροπή.

Η αντίθεση ανάμεσα στην επίσημη εγκαρδιότητα και στις στρατιωτικές προετοιμασίες της Ρώμης ήταν πλέον απόλυτη. Όσα παρουσιάζονταν ως προσπάθεια προσέγγισης των δύο χωρών θα έχαναν κάθε σημασία μέσα στις επόμενες ώρες.

Από τη μουσική του Πουτσίνι στο τελεσίγραφο του πολέμου

Η δεξίωση της 26ης Οκτωβρίου έμελλε να είναι μία από τις τελευταίες μεγάλες κοινωνικές εκδηλώσεις της Αθήνας πριν από τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο.

Ο άνθρωπος που υποδεχόταν χαμογελαστός τους καλεσμένους του θα βρισκόταν, λιγότερο από δύο εικοσιτετράωρα αργότερα, μπροστά στον Έλληνα πρωθυπουργό για έναν εντελώς διαφορετικό λόγο.

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, λίγο πριν από τις 3, ο Εμμανουέλε Γκράτσι έφτασε στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά. Αυτή τη φορά δεν υπήρχαν επίσημες προσκλήσεις, μουσική και ευχές για τη φιλία των δύο λαών. Ο Ιταλός πρέσβης κρατούσε το τελεσίγραφο της κυβέρνησης Μουσολίνι.

Ο Μεταξάς τον δέχθηκε φορώντας τη ρόμπα του. Η συνάντηση εκείνη, την οποία ο ίδιος ο Γκράτσι περιέγραψε αργότερα στις αναμνήσεις του, σήμανε το τέλος της προσπάθειας να διατηρηθεί η Ελλάδα εκτός πολέμου.

Οι ιταλικές απαιτήσεις δεν έγιναν δεκτές. Η Ελλάδα θα πολεμούσε.

Από την πρεμιέρα της «Μαντάμα Μπατερφλάι» στο Βασιλικό Θέατρο έως την επίδοση του τελεσιγράφου στην Κηφισιά είχαν περάσει μόλις τρεις νύχτες.

Τρεις νύχτες μέσα στις οποίες η Αθήνα είχε υποδεχθεί τον γιο ενός μεγάλου Ιταλού συνθέτη, είχε χειροκροτήσει την όπερα του πατέρα του και είχε παρακολουθήσει μια επίσημη δεξίωση με ευχές για την ελληνοϊταλική φιλία.

Και στο τέλος αυτών των τριών ημερών, ο ίδιος πρέσβης που είχε πρωταγωνιστήσει στις εκδηλώσεις της πολιτιστικής προσέγγισης παρέδιδε το έγγραφο που οδηγούσε τις δύο χώρες στον πόλεμο.

Η «Μαντάμα Μπατερφλάι» της 25ης Οκτωβρίου 1940 έμεινε έτσι στην ιστορία όχι μόνο ως μια σημαντική στιγμή για την ελληνική όπερα, αλλά και ως το εντυπωσιακό πολιτιστικό προοίμιο μιας από τις κρισιμότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.