Του Στέφανου Νικολαΐδη
Τρεις από τους ισχυρότερους ηγέτες του πλανήτη βρέθηκαν στο ίδιο τραπέζι, σε μια συνάντηση με ισχυρό γεωπολιτικό συμβολισμό και σαφές μήνυμα για τον ρόλο που διεκδικούν στη διαμόρφωση των διεθνών εξελίξεων. Ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Βλαντίμιρ Πούτιν και ο Σι Τζινπίνγκ επιχείρησαν να εμφανιστούν ως πρωταγωνιστές της παγκόσμιας ασφάλειας, ωστόσο η κοινή τους διακήρυξη δεν φάνηκε να δίνει συγκεκριμένες απαντήσεις στα δύο μεγάλα μέτωπα που είχαν βρεθεί στο επίκεντρο των προσδοκιών: τον πόλεμο στην Ουκρανία και την κρίση γύρω από το Ιράν.
Ποιος βγήκε τελικά κερδισμένος από την τριμερή; Αποτελεί η συνάντηση στη Σενζέν την απαρχή μιας νέας συνεννόησης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων ή περισσότερο μια ισχυρή διπλωματική εικόνα χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα; Και τι σηματοδοτεί η απουσία της Ευρώπης από ένα τραπέζι όπου συζητούνται οι ισορροπίες της διεθνούς ασφάλειας;
Ο διεθνολόγος Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος και ο αναπληρωτής καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας και Διεθνούς Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Αντώνης Κλάψης, αναλύουν στο skai.gr τα πολιτικά οφέλη για τους τρεις ηγέτες, τα όρια της μεταξύ τους συνεννόησης και τις επιπτώσεις για την Ουκρανία, τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη.
Δεσποτόπουλος: Πολιτικά οφέλη για Πούτιν και Σι - Εκκωφαντική η απουσία της Ευρώπης
Ως μια πρώτη, περιορισμένη συνεννόηση με ισχυρό γεωπολιτικό συμβολισμό περιγράφει την τριμερή συνάντηση ο διεθνολόγος Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος. Όπως επισημαίνει, το γεγονός ότι οι ηγέτες των ΗΠΑ, της Κίνας και της Ρωσίας κάθισαν στο ίδιο τραπέζι καταδεικνύει ότι, παρά τον έντονο ανταγωνισμό τους, αναγνωρίζουν την ανάγκη επικοινωνίας και διαχείρισης ορισμένων κοινών κινδύνων.
Ωστόσο, η κοινή διακήρυξη περιλαμβάνει γενικές κατευθύνσεις για τον ΟΗΕ, την ενέργεια, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και τη μείωση των πυρηνικών κινδύνων, χωρίς συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ή μηχανισμό εφαρμογής. Για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με τον κ. Δεσποτόπουλο, «απαιτείται συνέχεια προκειμένου να μπορεί να γίνει λόγος για ένα σταθερό πλαίσιο συνεργασίας».
Σε γεωπολιτικό επίπεδο, η εικόνα της τριμερούς μπορεί να ερμηνευθεί ως μήνυμα ότι οι τρεις δυνάμεις επιδιώκουν να διατηρήσουν κεντρικό ρόλο στη διαχείριση της παγκόσμιας ασφάλειας. Η Ουάσιγκτον αποκτά τη δυνατότητα απευθείας διαπραγμάτευσης με δύο βασικούς ανταγωνιστές της, ενώ το Πεκίνο και η Μόσχα εμφανίζονται ως συνομιλητές που συμμετέχουν στη διαμόρφωση των διεθνών ισορροπιών. Ο διεθνολόγος, ωστόσο, στέκεται ιδιαίτερα στην απουσία της Ευρώπης από τη συνάντηση, την οποία χαρακτηρίζει «εκκωφαντική».
Το κρίσιμο ερώτημα, κατά την εκτίμησή του, είναι εάν η επαφή αυτή θα αποκτήσει συνέχεια και θα επηρεάσει στην πράξη τη συμπεριφορά των τριών χωρών. «Εάν οδηγήσει σε τακτικό διάλογο και συγκεκριμένα μέτρα αποφυγής κρίσεων, θα έχει ουσιαστική αξία», δηλώνει χαρακτηριστικά. «Φοβάμαι όμως ότι θα περιοριστεί στις γενικές διατυπώσεις, θα μείνει κυρίως ως μια σημαντική διπλωματική εικόνα».
Ως προς την κατανομή των πολιτικών κερδών, ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος εκτιμά ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν αποκομίζει το πιο άμεσο πολιτικό όφελος, ενώ ο Σι Τζινπίνγκ κερδίζει περισσότερο σε επίπεδο διεθνούς κύρους. Ο Ντόναλντ Τραμπ, από την πλευρά του, αποκτά την ευκαιρία να προβάλει την προσωπική του διπλωματία, ωστόσο το όφελός του θα εξαρτηθεί περισσότερο από τα αποτελέσματα που θα ακολουθήσουν.
«Για τον Ρώσο πρόεδρο, η παρουσία στο ίδιο τραπέζι με τον Αμερικανό και τον Κινέζο ομόλογό του ενισχύει την εικόνα ότι η Ρωσία εξακολουθεί να αποτελεί απαραίτητο συνομιλητή στα μεγάλα διεθνή ζητήματα. Η πολιτική αξία της συνάντησης έγκειται στην αποδυνάμωση της εικόνας διεθνούς απομόνωσης του Πούτιν από τη Δύση. Η Μόσχα μπορεί πλέον να παρουσιάζει την παρουσία της στη Σενζέν ως αναγνώριση ότι οι διεθνείς ισορροπίες δεν μπορούν να συζητούνται χωρίς τη συμμετοχή της», αναφέρει.
Για να συνεχίσει λέγοντας:
«Ο Σι Τζινπίνγκ, ως οικοδεσπότης, αποκομίζει ένα διαφορετικό πλεονέκτημα. Η Κίνα εμφανίζεται ως ο τόπος όπου συναντώνται οι μεγάλες δυνάμεις για να συζητήσουν την παγκόσμια ασφάλεια, γεγονός που επιτρέπει στο Πεκίνο να προβάλλεται ως δύναμη με διπλωματική επιρροή αντίστοιχη των οικονομικών και στρατηγικών φιλοδοξιών του. Η φιλοξενία της συνάντησης προσφέρει διεθνές κύρος, ακόμη και χωρίς την επίτευξη συγκεκριμένων συμφωνιών».
Για τον Ντόναλντ Τραμπ, η τριμερής ενισχύει την εικόνα ενός ηγέτη που μπορεί να συνομιλεί με όλους και να αναλαμβάνει προσωπικά δύσκολες διαπραγματεύσεις. Όπως επισημαίνει ο κ. Δεσποτόπουλος, αυτή ήταν μία από τις βασικές πολιτικές ευκαιρίες της επίσκεψης. Το ζητούμενο για τον Αμερικανό πρόεδρο είναι πλέον να μετατρέψει την πρόσβαση στους δύο άλλους ηγέτες σε μετρήσιμο αποτέλεσμα, όπως η αποκλιμάκωση κάποιας σύγκρουσης ή η ενίσχυση της ενεργειακής σταθερότητας.
Η απουσία συγκεκριμένης αναφοράς στην Ουκρανία και στο Ιράν από το κοινό κείμενο ενδέχεται, κατά τον διεθνολόγο, να οφείλεται σε σοβαρές διαφωνίες μεταξύ των τριών πλευρών, οι οποίες οδήγησαν τους ηγέτες στην επιλογή να αφήσουν τα συγκεκριμένα ζητήματα εκτός της διακήρυξης.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τα δύο μέτωπα δεν συζητήθηκαν. «Η ρωσική πλευρά δήλωσε ότι η Ουκρανία κυριάρχησε στη διμερή συνάντηση Τραμπ–Πούτιν. Παράλληλα, ο Αμερικανός πρόεδρος αναφέρθηκε, κατά τη συνάντησή του με τον Σι, στον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, αλλά και στην ανάγκη να συνεχιστεί η ροή πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ. Συνεπώς, η απουσία των δύο θεμάτων από την τελική διακήρυξη δεν σημαίνει ότι αγνοήθηκαν στις συνομιλίες», εκτιμά.
«Πρόκειται, άλλωστε, για ζητήματα που αγγίζουν διαφορετικά συμφέροντα και γεωπολιτικές ισορροπίες. Η Ουκρανία συνδέεται άμεσα με τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφάλειας της Ευρώπης, ενώ το Ιράν με τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή και την ενεργειακή ασφάλεια. Οι τρεις χώρες μπορεί να επιθυμούν την αποφυγή μιας ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης, ωστόσο διαφωνούν βαθιά ως προς τους όρους μιας ενδεχόμενης διευθέτησης και τις παραχωρήσεις που θα απαιτούνταν από κάθε πλευρά».
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος στην αναφορά της διακήρυξης στον σεβασμό των ασυλιών των κρατικών αξιωματούχων και στην αποφυγή κατάχρησης της δικαιοδοσίας του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Κατά την εκτίμησή του, η συγκεκριμένη διατύπωση μπορεί να θεωρηθεί πολιτική επιτυχία για τη Μόσχα, καθώς της προσφέρει τη δυνατότητα να παρουσιάσει την αμφισβήτησή της προς το Δικαστήριο ως θέση που βρίσκει ανταπόκριση και στις άλλες δύο μεγάλες δυνάμεις.
Ο ίδιος, ωστόσο, επισημαίνει ότι χρειάζεται προσοχή ως προς την ερμηνεία της διακήρυξης. «Το κείμενο αναφέρεται στον σεβασμό των ασυλιών των κρατικών αξιωματούχων και υποστηρίζει ότι το ΔΠΔ και παρόμοιοι οργανισμοί δεν πρέπει να κάνουν κατάχρηση των εξουσιών τους. Αυτό, όμως, δεν μεταβάλλει το καθεστώς του εντάλματος σύλληψης που έχει εκδοθεί σε βάρος του Βλαντίμιρ Πούτιν. Το ένταλμα παραμένει σε ισχύ και αφορά τα φερόμενα εγκλήματα πολέμου της παράνομης απέλασης και μεταφοράς παιδιών από κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας στη Ρωσία».
Όπως σημειώνει, το άρθρο 58 του Καταστατικού της Ρώμης προβλέπει ότι «ένα ένταλμα παραμένει ενεργό μέχρι να αποφασίσει διαφορετικά το ίδιο το Δικαστήριο». Επομένως, μια πολιτική διακήρυξη τριών ηγετών δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη σχετική δικαστική διαδικασία.
Η πρακτική σημασία της κοινής διατύπωσης βρίσκεται, κατά τον διεθνολόγο, κυρίως στην πολιτική πίεση που ενδέχεται να ασκηθεί γύρω από την εφαρμογή των αποφάσεων του Δικαστηρίου. Θα μπορούσε να ενθαρρύνει κυβερνήσεις να αποφεύγουν τη συνεργασία με το ΔΠΔ ή να διευκολύνει διπλωματικές επαφές με τον Ρώσο πρόεδρο.
Ο κ. Δεσποτόπουλος διακρίνει, τέλος, μια ευρύτερη σύγκλιση των μεγάλων δυνάμεων στην επιθυμία να διατηρούν ευρύ περιθώριο κινήσεων απέναντι στους διεθνείς θεσμούς. Για χώρες όπως η Ελλάδα, υπογραμμίζει, το ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η αποτελεσματικότητα των διεθνών κανόνων προσφέρει προστασία που δεν μπορεί να εξασφαλιστεί αποκλειστικά μέσω της οικονομικής ή της στρατιωτικής ισχύος.
Κλάψης: Δεν προέκυψε ουσιαστική συνεννόηση
Στη συμβολική και επικοινωνιακή σημασία της τριμερούς συνάντησης των Ντόναλντ Τραμπ, Βλαντίμιρ Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ στέκεται και ο αναπληρωτής καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας και Διεθνούς Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και διδάκτωρ Διπλωματικής Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου, Αντώνης Κλάψης. Όπως εκτιμά, ωστόσο, δεν είναι βέβαιο ότι προέκυψε πραγματική συνεννόηση μεταξύ των τριών ηγετών και κυρίως μεταξύ των δύο σημαντικότερων, του Αμερικανού και του Κινέζου προέδρου, οι οποίοι εκπροσωπούν τις δύο ισχυρότερες χώρες του πλανήτη.
Κατά τον ίδιο, για να υπάρξει ουσιαστική συμφωνία θα απαιτούνταν προσεκτική και σε βάθος χρόνου προετοιμασία, κατά την οποία θα είχαν προηγουμένως διευθετηθεί πολλά και διαφορετικά ζητήματα. Δεν θεωρεί ότι υπήρξε μια τέτοια διαδικασία προετοιμασίας και, ως εκ τούτου, ήταν εξαρχής δύσκολο να προκύψει κάτι θεαματικό από τη συνάντηση.
Ο Αντώνης Κλάψης εκτιμά ότι και οι τρεις ηγέτες είχαν λόγους να αποκομίσουν πολιτικά οφέλη από την τριμερή, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι η συνάντηση αναδιαμόρφωσε τις διεθνείς ισορροπίες ή άλλαξε τα δεδομένα όπως ήταν γνωστά μέχρι σήμερα.
«Για τον Ντόναλντ Τραμπ, η συνάντηση αποτέλεσε και μια προσπάθεια να διασκεδάσει τις εντυπώσεις από την εκλογική ήττα που υπέστη το κόμμα του στις ενδιάμεσες εκλογές, λίγες ημέρες νωρίτερα. Για τον Βλαντίμιρ Πούτιν, η σημασία ήταν ότι εμφανίστηκε ως ισότιμος συνομιλητής των δύο σημαντικότερων ηγετών και των δύο μεγαλύτερων κρατών του κόσμου. Για τον Σι Τζινπίνγκ, από την άλλη πλευρά, η τριμερής αποτέλεσε επιβεβαίωση ότι η Κίνα είναι πλέον, και με τη θεσμική και συμβολική αναγνώριση μιας τέτοιας συνάντησης, μία από τις δύο σημαντικότερες δυνάμεις διεθνώς. Παράλληλα, το Πεκίνο επιδιώκει να αναλάβει και ρόλο διαμεσολαβητή σε μείζονος σημασίας διεθνή ζητήματα»
Επομένως, όπως επισημαίνει, και οι τρεις είχαν κάτι να κερδίσουν σε επίπεδο εικόνας και πολιτικής προβολής. Πέρα από αυτό, όμως, ο κ. Κλάψης δεν διακρίνει κάποια εξέλιξη που να μεταβάλλει ουσιαστικά τις διεθνείς ισορροπίες.
Αναφορικά με την απουσία συγκεκριμένων αναφορών στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή από την κοινή διακήρυξη, ο κ. Κλάψης θεωρεί πιθανότερο ότι οι τρεις πλευρές δεν είχαν διαμορφώσει κοινό πλαίσιο που θα τους επέτρεπε να συμφωνήσουν σε κάτι συγκεκριμένο.
«Τα συμφέροντά τους στα δύο ζητήματα αποκλίνουν σε τέτοιο βαθμό, ώστε ήταν εξαιρετικά δύσκολο να βρεθεί κοινός τόπος για οποιαδήποτε συνεννόηση. Δεν είχε προηγουμένως διαμορφωθεί ένα κοινά αποδεκτό πλαίσιο ούτε για τον πόλεμο στην Ουκρανία ούτε για το ζήτημα του Ιράν», υπογραμμίζει χαρακτηριστικά. Γι' αυτό και εκτιμά ότι το πιθανότερο είναι πως οι ηγέτες απλώς δεν μπορούσαν να καταλήξουν σε κάτι στο οποίο θα συμφωνούσαν και το οποίο θα μπορούσαν στη συνέχεια να παρουσιάσουν δημοσίως.
Σε ό,τι αφορά τις αναφορές της διακήρυξης στην ασυλία των κρατικών αξιωματούχων και στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, ο Αντώνης Κλάψης θεωρεί ότι αντανακλούν μια ευρύτερη επιφυλακτικότητα και των τριών χωρών απέναντι σε θεσμούς που περιορίζουν την κρατική κυριαρχία και την απόλυτη εξουσία των ηγετών.
Κατά την εκτίμησή του, η συγκεκριμένη αναφορά δεν αφορά τόσο προσωπικά τον Βλαντίμιρ Πούτιν, παρότι προφανώς συνδέεται και με τη δική του περίπτωση. «Αντανακλά κυρίως τη γενικότερη αποστροφή των τριών ηγετών απέναντι σε διεθνείς θεσμούς όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, οι οποίοι περιορίζουν εκ των πραγμάτων ή φιλοδοξούν να περιορίσουν την ασυδοσία των ηγετών των ισχυρότερων κρατών».
Ιδιαίτερα αιχμηρή είναι η αποτίμησή του για τη θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο νέο διεθνές περιβάλλον. Όπως επισημαίνει, «η ΕΕ αντιμετωπίζει δύο μεγάλα προβλήματα: αφενός, δεν διαθέτει την αναγκαία σκληρή ισχύ, καθώς δεν έχει ενιαίο στρατό, ενιαία διπλωματική υπηρεσία ούτε τη δυνατότητα στρατιωτικής παρέμβασης στο πεδίο με δικές της δυνάμεις· αφετέρου, οι μηχανισμοί λήψης αποφάσεών της είναι αργόσυρτοι».
Μέχρι να συμφωνήσουν και τα 27 κράτη-μέλη σε μια κοινή γραμμή και να συνθέσουν τα διαφορετικά συμφέροντά τους, οι διεθνείς εξελίξεις προχωρούν με τέτοια ταχύτητα ώστε η Ευρώπη καταλήγει, όπως χαρακτηριστικά σημειώνει, να «κυνηγάει λίγο την ουρά της».
Τέλος, ο κ. Κλάψης επισημαίνει ότι η αναφορά στη μείωση του πυρηνικού κινδύνου έχει ιδιαίτερη σημασία για την Κίνα, καθώς το πυρηνικό της οπλοστάσιο είναι σημαντικά μικρότερο από εκείνα της Ρωσίας και των ΗΠΑ.
«Μια συμφωνία που θα προέβλεπε τη μείωση των υφιστάμενων πυρηνικών εξοπλισμών δεν θα ήταν εύκολο να γίνει αποδεκτή από το Πεκίνο. Αυτό διότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να διευρύνει περαιτέρω το χάσμα που χωρίζει την Κίνα από τις δύο άλλες πυρηνικές δυνάμεις. Για τον λόγο αυτό θεωρώ δύσκολο να υπάρξει ουσιαστική πρόοδος προς την κατεύθυνση μιας συμφωνίας μείωσης των πυρηνικών οπλοστασίων», καταλήγει.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.