12 ναυτικά μίλια: Τι σημαίνει η επέκταση των χωρικών υδάτων και γιατί προκαλεί την αντίδραση της Τουρκίας

Του Στέφανου Νικολαΐδη

Η συζήτηση για την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια επιστρέφει στο προσκήνιο, με την κυβέρνηση να επαναλαμβάνει ότι πρόκειται για δικαίωμα που απορρέει από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και μπορεί να ασκηθεί μονομερώς από την Ελλάδα, στον χρόνο και με τον τρόπο που θα επιλέξει η ίδια.

Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης επανέλαβε την Τετάρτη στον ΣΚΑΪ ότι «η Ελλάδα δεν έχει απεμπολήσει το συγκεκριμένο δικαίωμα», όπως άλλωστε το άσκησε το 2021 στο Ιόνιο και μέχρι το ακρωτήριο Ταίναρο. Δεν έδωσε, ωστόσο, χρονοδιάγραμμα για το επόμενο βήμα.

Τι σημαίνουν όμως στην πράξη τα περίφημα «12 μίλια»;

Τα χωρικά ύδατα – ή αιγιαλίτιδα ζώνη – είναι η θαλάσσια ζώνη στην οποία το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, όπως ακριβώς στην επικράτειά του.

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι κάθε παράκτιο κράτος έχει το δικαίωμα να καθορίσει το εύρος της χωρικής του θάλασσας έως τα 12 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης. Η κυριαρχία αυτή εκτείνεται όχι μόνο στη θάλασσα, αλλά και στον εναέριο χώρο πάνω από αυτήν, καθώς και στον βυθό και το υπέδαφος.

Η Ελλάδα σήμερα έχει γενικά χωρικά ύδατα 6 ναυτικών μιλίων.

Ένα ναυτικό μίλι αντιστοιχεί σε 1.852 μέτρα. Άρα:

• 6 ν.μ. = 11,1 χιλιόμετρα
• 12 ν.μ. = 22,2 χιλιόμετρα

Με μια επέκταση στα 12 μίλια, επομένως, το όριο της ελληνικής κυριαρχίας στη θάλασσα μετακινείται έως και περίπου 11 χιλιόμετρα προς τα έξω από τις σημερινές γραμμές.

Είναι δικαίωμα της Ελλάδας ή χρειάζεται άδεια από την Τουρκία;

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της διαφωνίας.

Το άρθρο 3 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας ορίζει ότι «κάθε κράτος έχει δικαίωμα να καθορίσει χωρική θάλασσα έως τα 12 ναυτικά μίλια». 

Η ίδια θέση αποτυπώνεται ρητά και στην επίσημη ελληνική επιχειρηματολογία: το υπουργείο Εξωτερικών χαρακτηρίζει την επέκταση έως τα 12 ναυτικά μίλια «κυριαρχικό δικαίωμα» που μπορεί να ασκηθεί μονομερώς.

Αυτό δεν σημαίνει, βεβαίως, ότι η άσκηση του δικαιώματος δεν έχει γεωγραφικές και πρακτικές συνέπειες, ιδιαίτερα σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες όπως το Αιγαίο.

Γιατί δεν έχουμε ήδη 12 μίλια παντού;

Εδώ μπαίνει η γεωγραφία.

Σε περιοχές όπου οι ακτές δύο κρατών βρίσκονται απέναντι ή γειτονικά και η απόσταση μεταξύ τους δεν επιτρέπει δύο ζώνες των 12 μιλίων να αναπτυχθούν πλήρως, απαιτείται οριοθέτηση.

Το άρθρο 15 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ως γενικό κανόνα τη μέση γραμμή μεταξύ των δύο ακτών, εκτός εάν υπάρχουν συμφωνία, ιστορικοί τίτλοι ή ειδικές περιστάσεις που οδηγούν σε διαφορετική οριοθέτηση.

Για αυτό και το ζήτημα δεν είναι απλώς ένας κύκλος 12 μιλίων γύρω από κάθε ελληνική ακτή. Στο Αιγαίο, η πυκνή παρουσία νησιών και η εγγύτητα των ελληνικών και τουρκικών ακτών δημιουργούν ένα πολύ πιο σύνθετο γεωγραφικό περιβάλλον.

Η Κρήτη είναι διαφορετική περίπτωση από πολλά σημεία του Αιγαίου.

Η συζήτηση έχει ιδιαίτερη σημασία για τη θαλάσσια περιοχή νότια και ανατολικά της Κρήτης, όπου η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων συνδέεται ευρύτερα με τη χάραξη θαλάσσιων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο.

Τι σχέση έχουν τα 12 μίλια με την ΑΟΖ;

Πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα – και εδώ συχνά δημιουργείται σύγχυση.

Στα χωρικά ύδατα το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία στη θάλασσα, στον βυθό και στον υπερκείμενο εναέριο χώρο, υπό τους περιορισμούς που προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας.

Στην ΑΟΖ, αντίθετα, το κράτος έχει ειδικά κυριαρχικά δικαιώματα για την εξερεύνηση, εκμετάλλευση, διατήρηση και διαχείριση των φυσικών πόρων. Η ΑΟΖ μπορεί να φτάσει έως τα 200 ναυτικά μίλια, αλλά όταν υπάρχουν απέναντι ή γειτονικά κράτη, τα όρια πρέπει να οριοθετηθούν.

Με απλά λόγια:

• 12 μίλια = κυριαρχία
• ΑΟΖ = οικονομικά κυριαρχικά δικαιώματα

Τι αλλάζει για τη ναυσιπλοΐα;

Η επέκταση των χωρικών υδάτων δεν σημαίνει ότι τα ξένα πλοία απαγορεύεται να περνούν από αυτά.

Το Δίκαιο της Θάλασσας κατοχυρώνει το δικαίωμα της αβλαβούς διέλευσης για τα πλοία όλων των κρατών μέσα από τα χωρικά ύδατα.

Άρα η αύξηση από τα 6 στα 12 μίλια δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα «κλείνει» τη θάλασσα στα ξένα πλοία. Σημαίνει ότι η θαλάσσια ζώνη στην οποία η Ελλάδα ασκεί κυριαρχία διευρύνεται.

Αυτό είναι και ένα από τα βασικά σημεία της ελληνικής απάντησης στις τουρκικές αιτιάσεις περί περιορισμού της ελεύθερης ναυσιπλοΐας.

ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα: Ποια είναι η διαφορά τους;

Στη συζήτηση για τα ελληνοτουρκικά, οι όροι ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα χρησιμοποιούνται συχνά σαν να είναι το ίδιο πράγμα. Δεν είναι.

Η βασική διαφορά είναι απλή:

Η ΑΟΖ αφορά κυρίως τους ζωντανούς και μη ζωντανούς φυσικούς πόρους της θάλασσας και της θαλάσσιας στήλης. Η υφαλοκρηπίδα αφορά τον βυθό και το υπέδαφος.

Η ΑΟΖ

Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη είναι θαλάσσια ζώνη πέρα από τα χωρικά ύδατα, στην οποία το παράκτιο κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα για την εξερεύνηση, εκμετάλλευση, διατήρηση και διαχείριση φυσικών πόρων.

Μπορεί να εκτείνεται έως και 200 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης, όταν αυτό είναι γεωγραφικά εφικτό.

Στην ΑΟΖ, επομένως, η Ελλάδα δεν αποκτά «κυριαρχία» όπως στα χωρικά ύδατα. Αποκτά συγκεκριμένα οικονομικά δικαιώματα, για παράδειγμα για την αξιοποίηση φυσικών πόρων, την αλιεία ή την παραγωγή ενέργειας.

Η υφαλοκρηπίδα

Η υφαλοκρηπίδα αφορά τον βυθό και το υπέδαφος της θάλασσας.

Το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει στο παράκτιο κράτος κυριαρχικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας για την εξερεύνηση και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του βυθού και του υπεδάφους. Η υφαλοκρηπίδα εκτείνεται κατ’ αρχήν τουλάχιστον έως τα 200 ναυτικά μίλια, εφόσον το επιτρέπει η απόσταση από τις ακτές άλλων κρατών, ενώ σε ορισμένες γεωλογικές περιπτώσεις μπορεί να εκτείνεται και πέραν αυτών, υπό τις προϋποθέσεις της Σύμβασης.

Και υπάρχει μία σημαντική διαφορά από την ΑΟΖ:

Τα δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας υπάρχουν αυτομάτως, χωρίς να χρειάζεται προηγουμένως να ανακηρυχθεί υφαλοκρηπίδα.

Γιατί λοιπόν μιλάμε για «οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας»;

Επειδή όταν δύο χώρες έχουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές, οι θαλάσσιες ζώνες τους μπορεί να επικαλύπτονται.

Εκεί δεν μπορεί κάθε χώρα απλώς να τραβήξει μόνη της μια γραμμή.

Χρειάζεται οριοθέτηση μεταξύ των δύο κρατών, με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας και με στόχο μια συμφωνημένη λύση. Η Σύμβαση προβλέπει ειδικά ότι η οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας μεταξύ κρατών με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές γίνεται με συμφωνία βάσει του διεθνούς δικαίου.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία της ελληνοτουρκικής διαφοράς.

Η Αθήνα υποστηρίζει ότι το μοναδικό ζήτημα που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διεθνούς δικαιοδοσίας είναι η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Η Άγκυρα, αντίθετα, υποστηρίζει ότι υπάρχουν και άλλα ζητήματα που πρέπει να τεθούν στο τραπέζι.

Και πού μπαίνουν τα 12 ναυτικά μίλια;

Εδώ είναι μία ακόμη κρίσιμη διάκριση.

Τα 12 ναυτικά μίλια δεν είναι ΑΟΖ. Είναι το ανώτατο εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης, δηλαδή των χωρικών υδάτων, όπου το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία.

Άρα έχουμε 3 διαφορετικές έννοιες:

• 12 ναυτικά μίλια → χωρικά ύδατα → κυριαρχία
• Έως 200 ναυτικά μίλια → ΑΟΖ → κυριαρχικά οικονομικά δικαιώματα
• Υφαλοκρηπίδα → βυθός και υπέδαφος → δικαιώματα στους φυσικούς πόρους του βυθού

Τότε γιατί αντιδρά τόσο έντονα η Τουρκία;

Η Τουρκία έχει από το 1995 διατυπώσει την απειλή του casus belli (αιτία πολέμου) σε περίπτωση ελληνικής επέκτασης των χωρικών υδάτων πέραν των 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο.

Η τουρκική Εθνοσυνέλευση είχε τότε εξουσιοδοτήσει την τουρκική κυβέρνηση να χρησιμοποιήσει όλα τα αναγκαία μέσα, περιλαμβανομένων στρατιωτικών, εφόσον η Ελλάδα προχωρούσε σε τέτοια κίνηση στο Αιγαίο.

Η ελληνική πλευρά χαρακτηρίζει την απειλή αυτή αντίθετη με το Διεθνές Δίκαιο και έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι δεν μπορεί μια νόμιμη άσκηση κυριαρχικού δικαιώματος να αποτελεί αιτία πολέμου.

Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι μια γενικευμένη επέκταση στα 12 μίλια στο Αιγαίο θα περιόριζε δραστικά τον θαλάσσιο χώρο στον οποίο μπορούν να κινούνται πλοία χωρίς να εισέρχονται στα ελληνικά χωρικά ύδατα.

Η διαφωνία, επομένως, δεν αφορά μόνο έναν αριθμό. Αφορά το πώς θα διαμορφωθεί ο θαλάσσιος χώρος στο Αιγαίο.

Τι έχει κάνει ήδη η Ελλάδα;

Υπάρχει ένα σημαντικό προηγούμενο.

Το 2021 η Ελλάδα επέκτεινε τα χωρικά της ύδατα από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια στο Ιόνιο και μέχρι το ακρωτήριο Ταίναρο.

Ήταν η πρώτη επέκταση της ελληνικής επικράτειας στη θάλασσα από το 1947, αυξάνοντας την έκταση της ελληνικής κυριαρχίας κατά περισσότερα από 13.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα στην περιοχή που καλύφθηκε.

Τι σημαίνει λοιπόν η σημερινή συζήτηση;

Αυτό που έχει επαναβεβαιωθεί είναι ότι:

• η Ελλάδα θεωρεί τα 12 ναυτικά μίλια δικαίωμά της
• διατηρεί το δικαίωμα να το ασκήσει μονομερώς
• έχει ήδη εφαρμόσει την επέκταση στο Ιόνιο
• δεν έχει ανακοινωθεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την επόμενη επέκταση
• η κυβέρνηση συνδέει την άσκηση του δικαιώματος με τον χρόνο και τον τρόπο που θα κρίνει η ίδια.

Το μεγάλο ερώτημα: μπορεί να γίνει χωρίς κρίση;

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό γεωπολιτικό στοίχημα.

Νομικά, η ελληνική θέση είναι σαφής: το δικαίωμα της επέκτασης έως τα 12 ναυτικά μίλια προβλέπεται από το Δίκαιο της Θάλασσας.

Πολιτικά και στρατηγικά, όμως, όπως εξηγούν αναλυτές, η άσκησή του στο Αιγαίο ή σε άλλες ευαίσθητες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου συνδέεται άμεσα με τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Και αυτό εξηγεί γιατί τα 12 μίλια έχουν αποκτήσει διαχρονικά πολύ μεγαλύτερη σημασία από την απλή μετακίνηση μιας γραμμής στον χάρτη.

Δεν είναι απλώς 6 επιπλέον ναυτικά μίλια.

Είναι η έκταση της ελληνικής κυριαρχίας στη θάλασσα, ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνεται ο θαλάσσιος χώρος στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο και, τελικά, ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης.

Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.