ΚΑΙΡΟΣ

Η ζωή ακριβαίνει. Φταίει μόνο η άνοδος των τιμών;

Πολλά νέα αγαθά υποκαθιστούν παλιές δαπάνες, αλλά αυτή η υποκατάσταση μπορεί να είναι μερική και κάποιες φορές άνιση

Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η λέξη «ακρίβεια» χρησιμοποιείται και αναπαράγεται σχεδόν περισσότερο από κάθε άλλη στην καθημερινότητα με τρόπο σχεδόν που «στοιχειώνει» τη ζωή των πολιτών, καθιστώντας την οικονομικά δυσβάστακτη, μελλοντικά αβέβαιη και ψυχολογικά εξαντλητική.  

Ενεργειακό κόστος, κόστος στέγασης, γεωπολιτικές εντάσεις, περιφερειακές συρράξεις και πόλεμοι, κλιματική αλλαγή, έλλειψη ανταγωνισμού και συγκέντρωση αγορών, διαταραχές στις παγκόσμιες μεταφορές και τις εφοδιαστικές αλυσίδες, φορολογία και έμμεσοι φόροι, συγκαταλέγονται στους παράγοντες που καθιστούν τα καταναλωτικά αγαθά ακριβότερα σε σχέση με το διαθέσιμο εισόδημα των πολιτών, το οποίο συχνά δεν ακολουθεί τον ίδιο αυξητικό ρυθμό, διευρύνοντας έτσι το χάσμα μεταξύ οικονομικών δυνατοτήτων και αναγκών και συρρικνώνοντας την αγοραστική δύναμη μισθών και συντάξεων.  

Αυτό, όμως, που βιώνουν σήμερα πολλοί άνθρωποι δεν είναι μόνο ένας πολυπαραγοντικός συνδυασμός πληθωριστικών πιέσεων στη διακύμανση και τον ευμετάβλητο χαρακτήρα των τιμών σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, αλλά, επιπλέον, οι συνέπειες ενός πολλαπλασιασμού των καταναλωτικών αναγκών (ή εξαρτήσεων), που μεταφράζονται σε υποχρέωση κάλυψης δαπανών για ολοένα περισσότερα αγαθά που σήμερα πραγματικά είναι ή νιώθουμε ότι είναι απαραίτητα για να διατηρήσουμε ένα αποδεκτό επίπεδο καθημερινής ζωής, αλλά που όμως πριν από λίγα χρόνια είτε είχαν μικρότερο εύρος χρήσης στον πληθυσμό είτε ήταν προαιρετικά, αχρείαστα ή ανύπαρκτα.  

Η εξέλιξη της τεχνολογίας, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, οι σύγχρονοι ρυθμοί ζωής και, φυσικά, η καταλυτική επίδραση του μάρκετινγκ στη διαμόρφωση των καταναλωτικών συνηθειών, συνθέτουν μια βασική συνθήκη που δεν είναι πάντοτε ορατή ή δεν έρχεται αμέσως στον νου μας, όταν συγκρίνουμε τις τιμές του παρελθόντος με τις σημερινές: Ότι, δηλαδή, δεν ακριβαίνουν μόνο τα παραδοσιακά αγαθά που αγοράζαμε ανέκαθεν (τρόφιμα, ενέργεια, ένδυση, κατοικία, μεταφορές, κ.λπ.), αλλά ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουμε την καθημερινότητά μας, με τη διαρκή προσθήκη εξόδων για ευκολίες που, επαναλαμβανόμενες, σιγά-σιγά έχουν παγιώσει τη θέση τους στο μηνιαίο budget list.   

Πολλά νέα αγαθά υποκαθιστούν παλιές δαπάνες, αλλά αυτή η υποκατάσταση μπορεί να είναι μερική και κάποιες φορές άνιση (π.χ. το smartphone αντικατέστησε κάμερα, ρολόι, GPS και CD player, αλλά προσέθεσε έναν μηνιαίο λογαριασμό, καθώς επίσης κόστος κτήσης εφαρμογών, cloud αποθήκευσης, ασφάλειας και συχνής αντικατάστασης της συσκευής. Επίσης, δεν κερδίζουν όλα τα νοικοκυριά το ίδιο. Όποιος δεν είχε ποτέ κάμερα ή GPS δεν εξοικονομεί τίποτα από το smartphone, απλώς αναλαμβάνει μια νέα δαπάνη). 

Αυτή η «εμπορευματοποίηση» της ευκολίας (πληρώνουμε για να εξοικονομήσουμε χρόνο σε δραστηριότητες που παλαιότερα διεκπεραιώναμε μόνοι μας), η «συνδρομητικοποίηση» της ζωής (δεν αγοράζουμε απλώς ένα αγαθό, αλλά πληρώνουμε διαρκώς για την πρόσβαση, τη χρήση ή τη συντήρησή του) και η «κοινωνική κανονικοποίηση» της κατανάλωσης (αγαθά και υπηρεσίες που κάποτε αποτελούσαν πολυτέλεια ή προαιρετική επιλογή γίνονται εξαρτήσεις ή μετατρέπονται σταδιακά σε αυτονόητες ανάγκες), έχουν αλλάξει σημαντικά τη σύνθεση, τον προσανατολισμό και το κέντρο βάρους των οικογενειακών προϋπολογισμών. Έτσι, η οικονομική επιβάρυνση δεν προκύπτει μόνο από το πόσο ακριβότερα αγοράζουμε αυτά που καταναλώνουμε, αλλά και από το πόσα περισσότερα καλούμαστε πλέον να πληρώνουμε γι’ αυτά που έχουμε εντάξει στις ανάγκες ή τις συνήθειές μας. Για παράδειγμα: 

  • Ψηφιακές υπηρεσίες και τεχνολογία (τηλεπικοινωνίες, διαδίκτυο και συνδεσιμότητα, cloud αποθήκευση, online ασφάλεια, εφαρμογές λογισμικού και τεχνητής νοημοσύνης). 
  • Ψυχαγωγία (συνδρομητική τηλεόραση, υπηρεσίες αθλητικού περιεχομένου και μουσικής). 
  • Νέες μορφές μετακίνησης και καθημερινής εξυπηρέτησης (χρεώσεις διανομών και υπηρεσιών ελάχιστης παραγγελίας, συνδρομές δωρεάν ή προνομιακών διανομών, ηλεκτρονικές υπηρεσίες στάθμευσης, εφαρμογές ταξί και ενοικίασης αυτοκινήτων ή ποδηλάτων). 
  • Οικιακή ασφάλεια και αυτοματισμοί (συνδρομές σε συστήματα συναγερμού και κέντρα λήψης σημάτων). 
  • Υγεία, ευεξία και προσωπική φροντίδα (υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης, συνδρομές σε γυμναστήρια, συμπληρώματα διατροφής, υπηρεσίες γενικού καλλωπισμού). 
  • Νέες οικιακές καταναλωτικές συνήθειες (καθιέρωση νέων προϊοντικών κατηγοριών -smartphones, tablets, «κινηματογραφικές» τηλεοράσεις- και των παρελκόμενών τους, συχνότερη αντικατάσταση). 
  • Χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και νέες μορφές συναλλαγών (συνδρομές σε ψηφιακές τράπεζες, χρεώσεις διαχείρισης τραπεζικών λογαριασμών και καρτών, πρόσθετες χρεώσεις για άμεσες μεταφορές χρημάτων ή άλλες τραπεζικές διευκολύνσεις). 
  • Εκπαίδευση, παιδιά και οικογενειακές υποχρεώσεις (κέντρα δημιουργικής απασχόλησης, αντιμετώπιση μαθησιακών δυσκολιών, επαγγελματική οργάνωση παιδικών πάρτι, εξωσχολικές δραστηριότητες). 
  • Κοινωνική ζωή (συνδρομές σε πλατφόρμες γνωριμιών, δικτύωσης και ψηφιακών κοινοτήτων, έξοδα για ψυχαγωγικές και ερασιτεχνικές ενασχολήσεις-χόμπι). 

Όλες αυτές οι δαπάνες δεν είναι a priori ούτε υποχρεωτικές ούτε περιττές ούτε, βεβαίως, εξισώνονται ως προς τη σημασία και την οικονομική επιβάρυνση που επιφέρουν στα νοικοκυριά. Πολλές προσφέρουν πραγματική εξοικονόμηση χρόνου, άνεση, ασφάλεια ή καλύτερη ποιότητα ζωής και κάποιες άλλες είναι πιο εξειδικευμένες, ανάλογα πάντα με τη δομή και το lifestyle κάθε νοικοκυριού. 

Ωστόσο, η σταδιακή ενσωμάτωση τέτοιων «νεοφυών» δαπανών στην καθημερινότητα των συναλλαγών λειτουργεί ως εν δυνάμει κοινός παρονομαστής και δημιουργεί κατά περίπτωση νέες κατηγορίες και επίπεδα πάγιων εξόδων που τα συναντούμε συνεχώς. Όχι πάντοτε απαραίτητα στο δικό μας νοικοκυριό, αλλά σίγουρα γύρω μας.  

Ένας τέτοιος «πληθωρισμός αναγκών» αποκαλύπτει μια διαφορετική διάσταση της ακρίβειας, όπου ακόμη και αν οι τιμές όλων των παραδοσιακών αγαθών παρέμεναν σταθερές, το σύγχρονο νοικοκυριό θα εξακολουθούσε να αντιμετωπίζει πρόσθετες δαπάνες και συμπιεστικές συνέπειες στο διαθέσιμο εισόδημά του, ακριβώς επειδή έχουν πληθύνει οι υπηρεσίες, τα προϊόντα, οι ευκολίες και οι τεχνολογικές δυνατότητες που μπορεί να προμηθευτεί και να αξιοποιήσει στην καθημερινότητά του. Είτε ως πραγματικές (διαβίωση) είτε ως κοινωνικά διαμορφωμένες (καταναλωτισμός) ανάγκες. 

Υπάρχουν ορισμένα ενδιαφέροντα στοιχεία που μπορούν να μας δώσουν μια εικόνα για το μέγεθος του φαινομένου. Η έρευνα SPACE της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (Study on the Payment Attitudes of Consumers in the Euro Area, 2024) αποκαλύπτει τη διεύρυνση των πάγιων υποχρεώσεων των καταναλωτών, την ψηφιοποίηση της κατανάλωσης και τη δημιουργία νέων καταναλωτικών προτύπων, συμπεριλαμβανόμενης της συσσώρευσης μικρών δαπανών, όπως μηνιαίες συνδρομές, οι οποίες μπορεί κάθε μία ξεχωριστά να φαίνονται οικονομικά ασήμαντες, αλλά συνολικά δημιουργούν μια σταθερή και μακρόχρονη επιβάρυνση.  

Για παράδειγμα, την περίοδο διεξαγωγής της έρευνας, το 33% των καταναλωτών της Ευρωζώνης πραγματοποίησε πληρωμή για μηνιαίες συνδρομές, με μέση καταγεγραμμένη πληρωμή τα 39 ευρώ. Επίσης, το 66% πραγματοποίησε πληρωμή για τηλεφωνία και internet, που είναι το μέσο πρόσβασης στις ψηφιακές υπηρεσίες που καταναλώνουμε, ενώ οι πολίτες πραγματοποίησαν πάνω από τετραπλάσιες ηλεκτρονικές πληρωμές το 2024 σε σχέση με το 2019, με το μερίδιο των ηλεκτρονικών αγορών για τρόφιμα και είδη καθημερινής χρήσης, συμπεριλαμβανομένων των online παραγγελιών φαγητού από εστιατόρια, να έχει αυξηθεί από 10% σε 31%. 

Σε έρευνα της Intrum (European Consumer Payment Report, 2023), το 45% των Ευρωπαίων καταναλωτών δήλωνε ότι εκπλήσσεται από το πόσο γρήγορα συσσωρεύονται οι μηνιαίες συνδρομές του. Στην Ελλάδα, το ποσοστό αυτό έφτανε το 67%, με το 87% των Ελλήνων καταναλωτών να δηλώνει, επίσης, ότι είτε μόλις ισοσκελίζει τον μηνιαίο προϋπολογισμό του είτε δαπανά περισσότερα από όσα κερδίζει, αναδεικνύοντας έτσι μια λιγότερο ορατή πλευρά της ακρίβειας, που σχετίζεται με τη συσσώρευση επαναλαμβανόμενων οικονομικών υποχρεώσεων για αγαθά που μέχρι πριν από λίγα χρόνια δεν αποτελούσαν καν μέρος της καθημερινότητας των περισσότερων νοικοκυριών. 

Η ακρίβεια της σύγχρονης ζωής δεν αποδίδεται μόνο σε προφανείς αιτίες, όπως η ανοδική πορεία που ακολουθούν οι τιμές των αγαθών, αλλά συνδέεται και με τις έμμεσες επιπτώσεις της ευρύτερης συμμετοχής των νοικοκυριών στην κοινωνική και οικονομική ζωή. Για να εργαστείς, να επικοινωνήσεις, να κοινωνικοποιηθείς, να διευκολυνθείς, να μετακινηθείς, να συναλλαχθείς ή να ψυχαγωγηθείς, απαιτούνται σήμερα πλέον περισσότερες και πιο συχνές δαπάνες από ό,τι στο παρελθόν. 

Σίγουρα, η διαχρονική διεύρυνση του «καλαθιού» των καταναλωτικών αναγκών δεν συνιστά αιτία πληθωρισμού με τη στενή οικονομική έννοια (δηλαδή, την αύξηση του γενικού επιπέδου τιμών), αλλά αναμφίβολα αποτελεί παράγοντα αύξησης της συνολικής οικονομικής επιβάρυνσης των νοικοκυριών σε σχέση με το ελάχιστο εισόδημα που απαιτείται για ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης, όπως αυτό έχει διαμορφωθεί ως τάση ή ως κανόνας στη σύγχρονη εποχή. 

Τελικά, η ακρίβεια στις μέρες μας δεν αποτυπώνεται μόνο στην τιμή που αναγράφεται στην ετικέτα ενός προϊόντος, αλλά και στο σύνολο όσων θεωρούμε ή είναι όντως απαραίτητα για να ζούμε όπως μαθαίνουμε ή όπως συνηθίζουμε κάθε φορά. Διότι αν κάποτε το ζητούμενο ήταν να μπορούμε να αποκτήσουμε όσα πραγματικά χρειαζόμαστε, σήμερα ωθούμαστε να πληρώνουμε ολοένα περισσότερα για να διατηρήσουμε έναν τρόπο ζωής που η ίδια η κοινωνική και τεχνολογική εξέλιξη, αλλά και η υπερπροσφορά αγαθών, διαμορφώνουν ως επιβεβλημένο, κυρίαρχο ή αυτονόητο.  

Και ίσως αυτή είναι μια λιγότερο ορατή, αλλά εξίσου πραγματική αντανάκλαση της ακρίβειας πάνω στα εισοδήματα, την οποία πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη: Δεν αυξάνεται μόνο το κόστος όσων αγοράζουμε, αλλά και το κόστος όσων -από εξάρτηση, καταναλωτισμό ή ανάγκη- έχουμε φτάσει να μην θέλουμε να στερηθούμε. 


 

*Αριστοτέλης Σταμούλας 

Διευθυντής Ευρωπαϊκού Κέντρου Καταναλωτή Ελλάδας