Η Νοβάγια Γκαζέτα (Novaya Gazeta), η τελευταία εφημερίδα στη Ρωσία που ασκούσε ανοιχτά κριτική στο Κρεμλίνο και στον πόλεμο της Μόσχας στην Ουκρανία, διέκοψε οριστικά τη λειτουργία της στο εσωτερικό της χώρας, έπειτα από περισσότερες από τρεις δεκαετίες δημοσιογραφικής παρουσίας.
Στις 9 Νοεμβρίου, οι δημοσιογράφοι της εγκατέλειψαν τα γραφεία τους στην οδό Ποταπόφσκι, στο κέντρο της Μόσχας, έκλεισαν τους υπολογιστές και τους διακομιστές της εφημερίδας και αποχώρησαν από τον χώρο που αποτελούσε τη δημοσιογραφική τους έδρα επί 30 χρόνια.
Η εφημερίδα είχε ανακοινώσει την απόφασή της στις 30 Οκτωβρίου, καταγγέλλοντας ότι οι ρωσικές αρχές και οι υπηρεσίες ασφαλείας είχαν καταστήσει αδύνατη τη συνέχιση της λειτουργίας της. Όπως ανέφερε, η συντακτική ομάδα εξαναγκάστηκε να σταματήσει τη δραστηριότητά της, έπειτα από μια συντονισμένη εκστρατεία οικονομικής και διοικητικής ασφυξίας.
Το σύστημα δωρεών μέσω του οποίου οι αναγνώστες χρηματοδοτούσαν την εφημερίδα έκλεισε, οι διαδικτυακοί της πόροι μπλοκαρίστηκαν, οι συμφωνίες εκτύπωσης διακόπηκαν και οι εργαζόμενοι ενημερώθηκαν ότι έπρεπε να εγκαταλείψουν τα γραφεία τους. Παράλληλα, οι περιορισμοί στις άδειες λειτουργίας της και η απαγόρευση εκτύπωσης κατέστησαν αδύνατη την έκδοση της εφημερίδας.
Η Νοβάγια Γκαζέτα είχε σταματήσει την έντυπη έκδοσή της ήδη από τον Μάρτιο του 2022, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, συνεχίζοντας ωστόσο τη δημοσιογραφική της παρουσία στο διαδίκτυο.
«Μας σκότωσαν»
Στην αποχαιρετιστήρια ανακοίνωσή της, η συντακτική ομάδα χρησιμοποίησε ιδιαίτερα σκληρή γλώσσα για τις συνθήκες που οδήγησαν στο κλείσιμο.
«Μας σκότωσαν», ήταν ο τίτλος της ανακοίνωσης, στην οποία ανέφερε ότι οι ρωσικές αρχές και οι υπηρεσίες ασφαλείας ανάγκασαν τους δημοσιογράφους της να εγκαταλείψουν τη δουλειά τους.
«Οι εκλογές και τα αιρετά όργανα εξουσίας έχουν ουσιαστικά καταργηθεί, οι θεσμοί της κοινωνίας των πολιτών έχουν καταστραφεί, η ελευθερία της συνείδησης και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια έχουν ποδοπατηθεί», σημείωνε.
Η εφημερίδα υποστήριξε ότι η πίεση δεν περιορίστηκε στις επίσημες απαγορεύσεις, αλλά επεκτάθηκε και στις οικονομικές συναλλαγές της, καθώς τράπεζες και άλλοι φορείς διέκοψαν τη συνεργασία τους, επικαλούμενοι εσωτερικούς κανονισμούς.
Στην ίδια ανακοίνωση, η συντακτική ομάδα κατήγγειλε τον ρόλο της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας (FSB), υποστηρίζοντας ότι οι μηχανισμοί της είχαν διεισδύσει σε κάθε οργανισμό και καθόριζαν τη λειτουργία του κράτους.
Οι έξι συνεργάτες που δολοφονήθηκαν
Ιδιαίτερα φορτισμένη ήταν η τελευταία συνάντηση των δημοσιογράφων στα γραφεία της εφημερίδας. Ο αρχισυντάκτης Σεργκέι Σοκόλοφ πραγματοποίησε την τελευταία συντακτική σύσκεψη, στην οποία συμμετείχαν εργαζόμενοι, ο ιδρυτής της εφημερίδας και βραβευμένος με Νόμπελ Ειρήνης Ντμίτρι Μουράτοφ, καθώς και δημοσιογράφοι άλλων μέσων ενημέρωσης.
Καθώς μάζευαν τα προσωπικά τους αντικείμενα, οι εργαζόμενοι κατέβασαν από τους τοίχους τα πορτρέτα των συναδέλφων τους που δολοφονήθηκαν εξαιτίας της επαγγελματικής και δημόσιας δράσης τους.
Η ίδια η Νοβάγια Γκαζέτα αναφέρεται σε έξι συνεργάτες της που έχασαν τη ζωή τους. Σύμφωνα με την καταγραφή της Επιτροπής για την Προστασία των Δημοσιογράφων (CPJ), πρόκειται για πέντε δημοσιογράφους και έναν δικηγόρο που συνεργαζόταν με την εφημερίδα:
Ιγκόρ Ντομνίκοφ (Igor Domnikov): Δημοσιογράφος που πέθανε το 2000, δύο μήνες μετά τον άγριο ξυλοδαρμό του στην είσοδο της πολυκατοικίας όπου διέμενε.
Γιούρι Στσεκότσιχιν (Yuri Shchekochikhin): Δημοσιογράφος και βουλευτής, γνωστός για τις έρευνές του σχετικά με τη διαφθορά και το οργανωμένο έγκλημα. Πέθανε το 2003 από οξεία αλλεργική αντίδραση, την οποία συνάδελφοί του υποψιάζονταν ότι προκλήθηκε από δηλητηρίαση.
Άννα Πολιτκόφσκαγια (Anna Politkovskaya): Μία από τις πιο γνωστές ερευνητικές δημοσιογράφους της Ρωσίας. Δολοφονήθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2006, όταν πυροβολήθηκε μέσα στο ασανσέρ της πολυκατοικίας της στη Μόσχα. Είχε γίνει γνωστή για την κάλυψη του πολέμου στην Τσετσενία και τις έρευνές της για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Αναστάσια Μπαμπούροβα (Anastasia Baburova): Ελεύθερη δημοσιογράφος που συνεργαζόταν με τη Νοβάγια Γκαζέτα. Δολοφονήθηκε τον Ιανουάριο του 2009, όταν πυροβολήθηκε στη Μόσχα μαζί με τον δικηγόρο Στάνισλαβ Μάρκελοφ.
Στάνισλαβ Μάρκελοφ (Stanislav Markelov): Δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο οποίος συνεργαζόταν με την εφημερίδα και είχε αναλάβει υποθέσεις που αφορούσαν παραβιάσεις δικαιωμάτων. Δολοφονήθηκε μαζί με την Αναστάσια Μπαμπούροβα το 2009.
Νατάλια Εστεμίροβα (Natalya Estemirova): Δημοσιογράφος, αρθρογράφος και ακτιβίστρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η οποία συνεργαζόταν με τη Νοβάγια Γκαζέτα. Απήχθη στην Τσετσενία τον Ιούλιο του 2009 και δολοφονήθηκε.
Η Επιτροπή για την Προστασία των Δημοσιογράφων επισημαίνει ότι οι πέντε δημοσιογράφοι και ο δικηγόρος έχασαν τη ζωή τους από το 2000 και μετά. Η δολοφονία τους αποτέλεσε ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια στην ιστορία της εφημερίδας.
Η ευρύτερη εικόνα στη Ρωσία είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Σύμφωνα με τα στοιχεία της CPJ, τουλάχιστον 60 δημοσιογράφοι έχουν δολοφονηθεί στη χώρα από το 1992 εξαιτίας της επαγγελματικής τους δραστηριότητας, ενώ άλλες 24 δολοφονίες θεωρείται πιθανό να συνδέονται με τη δημοσιογραφική τους εργασία. Τουλάχιστον 40 από τις υποθέσεις αφορούν στοχευμένες δολοφονίες. Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, κανείς δεν έχει λογοδοτήσει.
Ο Μουράτοφ και η καταστολή της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας
Ο ιδρυτής και πρώην αρχισυντάκτης της εφημερίδας Ντμίτρι Μουράτοφ, ο οποίος τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2021, περιέγραψε την καταστολή στη Ρωσία ως συντριπτική.
Ο Μουράτοφ υποστήριξε ότι οι διώξεις και οι περιορισμοί είχαν ξεκινήσει πολύ πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, επισημαίνοντας ότι ήδη έως το 2021 εκατοντάδες άνθρωποι είχαν καταδικαστεί βάσει των σχετικών διατάξεων.
«Αυτό συμβαίνει επειδή τη χώρα δεν τη διοικεί το κοινοβούλιο, ούτε οι τοπικές διοικήσεις ή οι κυβερνήτες, αλλά η FSB της Ρωσικής Ομοσπονδίας», δήλωσε.
Η πίεση εναντίον της εφημερίδας είχε ενταθεί μετά την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022. Τότε η ρωσική Βουλή ενέκρινε νόμους που προβλέπουν ποινές φυλάκισης έως και 15 ετών για τη διάδοση πληροφοριών σχετικά με τον στρατό τις οποίες οι αρχές χαρακτηρίζουν ψευδείς, ενώ προβλέπονται διοικητικές κυρώσεις για τη δημόσια «δυσφήμηση» των ενόπλων δυνάμεων.
Οι διατάξεις αυτές περιόρισαν δραστικά τη δυνατότητα ανεξάρτητης δημοσιογραφικής κάλυψης του πολέμου, με πολλά μέσα να αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα ή να διακόψουν τη λειτουργία τους.
Η ίδια η Νοβάγια Γκαζέτα χαρακτηρίστηκε «ξένος πράκτορας», ενώ η πίεση επεκτάθηκε και στα στελέχη της. Τον Οκτώβριο, οι αρχές έκαναν έρευνα στο διαμέρισμα του αρχισυντάκτη Σεργκέι Σοκόλοφ και τον κάλεσαν για ανάκριση στο πλαίσιο υπόθεσης που αφορά τον δημοσιογράφο και συντάκτη Όλεγκ Ρολντούγκιν.
Ο Ρολντούγκιν συνελήφθη με κατηγορίες που σχετίζονται με παράνομη συλλογή και διαχείριση προσωπικών δεδομένων και τέθηκε σε κατ' οίκον περιορισμό. Αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο πολυετούς ποινής φυλάκισης.
Παράλληλα, ο ίδιος ο Μουράτοφ είχε δεχθεί επίθεση με υγρό που περιείχε οξύ, με αποτέλεσμα να αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα στην όρασή του.
Η έκκληση για την Ουκρανία και η απάντηση του Κρεμλίνου
Στον τελευταίο αποχαιρετιστήριο λόγο του προς τους εργαζομένους, ο Μουράτοφ διατύπωσε μια σειρά από αιτήματα, καλώντας τους να συνεχίσουν να στηρίζουν τους Ρώσους που αντιτίθενται στον πόλεμο, να πιέσουν για την απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων και να εργαστούν για τον τερματισμό των ρωσικών επιθέσεων στις ουκρανικές πόλεις.
«Το φως, η θέρμανση και το νερό στις πόλεις της Ουκρανίας μπορεί να σβηστούν από προσώπου Γης. Αυτές οι πόλεις θα χυθούν σε σακιά σαν σκόνη. Αυτή η τρέλα, αυτή η σφαγή πρέπει να σταματήσει», είπε.
Αναφέρθηκε επίσης στην ανάγκη δημιουργίας ανθρωπιστικού διαδρόμου για τα χωριά στην περιοχή του Ολέσκι, ζητώντας να προστατευθούν οι άμαχοι που βρίσκονται σε κίνδυνο.
Ο Μουράτοφ αποκάλυψε ακόμη ότι περισσότερα από 400.000 άρθρα της εφημερίδας έχουν αρχειοθετηθεί και επανεκδίδονται σε διάφορα σημεία του κόσμου, ώστε το δημοσιογραφικό της έργο να μη χαθεί μαζί με το κλείσιμο της έντυπης και διαδικτυακής της παρουσίας στη Ρωσία.
Ο αρχισυντάκτης Σεργκέι Σοκόλοφ, από την πλευρά του, εξέφρασε την ελπίδα ότι η εφημερίδα θα επιστρέψει κάποια στιγμή στη χώρα.
«Θα συνεχίσουμε να ζούμε και είμαι βέβαιος ότι αυτή η χώρα, που περνά τόσο δύσκολες στιγμές, αργά ή γρήγορα θα συνέλθει. Μόλις εμφανιστούν τα πρώτα σημάδια αυτού, η Νοβάγια Γκαζέτα θα επιστρέψει στους αναγνώστες και τους συναδέλφους μας», δήλωσε.
Το κλείσιμο καταδίκασαν οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα, η Διεθνής Αμνηστία και ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, εκφράζοντας ανησυχία για την κατάσταση της ελευθερίας του Τύπου στη Ρωσία.
Αντίθετα, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ υποβάθμισε τη σημασία της εξέλιξης, δηλώνοντας ότι «ορισμένα μέσα ενημέρωσης παύουν να υπάρχουν και νέα παίρνουν τη θέση τους», χαρακτηρίζοντας το γεγονός «φυσική διαδικασία».
Μια εφημερίδα που αφήνει πίσω της τρεις δεκαετίες ερευνών
Η Νοβάγια Γκαζέτα ιδρύθηκε το 1993, με τη χρηματοδότηση του πρώην Σοβιετικού ηγέτη Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος διέθεσε μέρος των χρημάτων που είχε λάβει από το Νόμπελ Ειρήνης.
Σταδιακά εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα ανεξάρτητα δημοσιογραφικά μέσα της Ρωσίας, με εκτεταμένες έρευνες για τη διαφθορά, την κατάχρηση εξουσίας και τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η κάλυψη των πολέμων στην Τσετσενία, που έφερε τους δημοσιογράφους της αντιμέτωπους με σοβαρούς κινδύνους.
Το 2021, ο Μουράτοφ μοιράστηκε το Νόμπελ Ειρήνης με τη δημοσιογράφο από τις Φιλιππίνες Μαρία Ρέσα, για τις προσπάθειές τους να υπερασπιστούν την ελευθερία της έκφρασης.
Μετά την αποχώρηση των δημοσιογράφων από τα γραφεία της στη Μόσχα, στον τοίχο δίπλα στην πινακίδα με το όνομα της εφημερίδας εμφανίστηκε ένα νέο σημείωμα με τη φράση:
«Εδώ ζούσε η Νοβάγια Γκαζέτα».
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.