Περισσότεροι από 60 νεκροί, κατεστραμμένα σπίτια και ολόκληρες συνοικίες βυθισμένες στα νερά. Αυτή ήταν η εικόνα που άφησε πίσω της η «Πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου», η θεομηνία που έπληξε την Αθήνα και τον Πειραιά στις 14 Νοεμβρίου 1896. Εκατόν τριάντα χρόνια αργότερα, οι μαρτυρίες των ανθρώπων που επέζησαν και τα δημοσιεύματα των εφημερίδων αποκαλύπτουν το μέγεθος μιας από τις φονικότερες πλημμύρες στην ιστορία της χώρας.
Η καταστροφή σημειώθηκε ανήμερα της εορτής του Αγίου Φιλίππου, σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο που χρησιμοποιούσε τότε η Ελλάδα. Ήταν μια εποχή κατά την οποία η Αθήνα, λίγους μήνες μετά τη διοργάνωση των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, αναπτυσσόταν χωρίς τις υποδομές που απαιτούσε η αύξηση του πληθυσμού της.
Η εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ», στο φύλλο της 16ης Νοεμβρίου 1896, περιέγραφε την έκταση της τραγωδίας:
«Ηνοίχθησαν οι καταρράκται του ουρανού και ραγδαίος υετός μετά χαλάζης κατέπεσεν επαπειλών να καταπνίξη την χώραν του Κέκροπος [...] Η κοίτη του Κηφισού και η κοίτη του Ιλισσού αποφέρουσαι τα ίχνη ορμητικού ρέματος εφαίνοντο ως δύο μεγάλαι τάφροι τας οποίας ήνοιξε πελώριον άροτρο [...] Νεκροί αριθμούμενοι κατά δεκάδας, συνοικίαι ολόκληροι μεταβαλλόμεναι εις ερείπια, πολυμελείς οικογένειαι ευρίσκουσαι τάφον εντός μανιώδους ρέματος [...] Έρανοί υπέρ των εκ της πλημμύρας παθόντων...».
Η Αθήνα και ο Πειραιάς πριν από την καταστροφή
Στα τέλη του 19ου αιώνα, οι δύο πόλεις είχαν ακόμη εκτεταμένες γειτονιές με χαμηλές, πρόχειρα κατασκευασμένες κατοικίες. Πολλά σπίτια βρίσκονταν κοντά στις ανοικτές κοίτες των ποταμών και των μικρότερων ρεμάτων, ενώ τα δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης δεν επαρκούσαν για την αντιμετώπιση μιας μεγάλης νεροποντής.
Ο Κηφισός, ο Ιλισός και παραπόταμοι όπως ο Ηριδανός, ο Κυκλοβόρος και ο Βοϊδοπνίχτης αποτελούσαν μέρος του φυσικού υδρογραφικού δικτύου της Αθήνας. Η επέκταση των οικισμών προς τις όχθες τους περιόριζε τις διαθέσιμες διόδους των νερών.
Στον Πειραιά, η βιομηχανική ανάπτυξη άλλαζε ήδη το τοπίο. Το Αλίπεδον, η παλιά βαλτώδης έκταση μεταξύ Φαλήρου, Ρέντη και Καμινίων, επιχωματωνόταν σταδιακά για την εγκατάσταση εργοστασίων. Η μικρή κλίση του εδάφους δυσκόλευε την αποστράγγιση, ενώ οι εργατικές κατοικίες δεν διέθεταν επαρκή προστασία από πλημμυρικά φαινόμενα.
Η εφημερίδα «ΣΦΑΙΡΑ» του Πειραιά αποτύπωνε την καταστροφή με τα εξής λόγια:
«Βάσκανος δαίμων εσκίασε την ευδαιμονία της ημετέρας πόλεως. Η πόλη της ευλογημένης εργασίας, ο τόπος της προόδου και ακμής θρηνεί την απώλειαν πολλών συμπολιτών, ευρόντων οικτρόν θάνατον υπό τα ερείπια των οικιών, καταρρευσάντων εκ της επιγενομένης πλημμύρας κατόπιν πολυώρου και ραγδαιοτάτης βροχής».
Η νύχτα που τα νερά μπήκαν στα σπίτια
Οι βροχοπτώσεις είχαν αρχίσει από τις 9 Νοεμβρίου και συνεχίστηκαν με διακοπές επί ημέρες. Στις 14 Νοεμβρίου το φαινόμενο κορυφώθηκε, με τη δυνατή βροχή και το χαλάζι να προκαλούν εκτεταμένες πλημμύρες.
Σύμφωνα με ιστορική αναδρομή που δημοσίευσε το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών για τη συμπλήρωση 130 χρόνων από τη θεομηνία, στον σταθμό του Θησείου καταγράφηκαν 116,5 χιλιοστά βροχής έως το βράδυ. Από αυτά, 71 χιλιοστά έπεσαν μέσα σε μόλις δύο ώρες, ενώ σημειώθηκε και ισχυρή χαλαζόπτωση.
Στον Πειραιά, οι κάτοικοι που είχαν ήδη αποσυρθεί στα σπίτια τους ξύπνησαν από τις φωνές όσων κινδύνευαν, τις καμπάνες των εκκλησιών και τα σφυρίγματα των εργοστασίων. Τα ορμητικά νερά παρέσυραν μάντρες, δέντρα και τμήματα κτιρίων. Άνθρωποι αναζητούσαν καταφύγιο στις στέγες, ενώ άλλοι εγκλωβίστηκαν μέσα στις κατοικίες τους.
Ο εργάτης Κώστας Κοντουδάκης, περιγράφοντας στην εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ» όσα έζησε, θυμόταν:
«Μας έφαγε με μπαμπεσιά το άτιμο. Ήρθε σα κλέφτης. Ενώ είχενε πάψει η βροχή το νερό μας πλημμύρισε. Όταν ξύπνησα από τις φωνές, το σπητικό μας είχε βουλήσει [...] Ο τρόμος ηύξυσε όταν άρχισαν αι φωναί, οι καμπάνες και τα συρίγματα των εργοστασίων [...] Δεν παρήλθον πέντε λεπτά και η στέγη του σπητιού έπεσε. Αυτό το κακό θα το ενθυμούμαι σε όλη μου τη ζωή...».
Πάνω από 60 νεκροί και τεράστιες καταστροφές
Στην Αθήνα, η υπερχείλιση του Κηφισού, του Ιλισού και των παραποτάμων τους προκάλεσε σοβαρές ζημιές σε κατοικίες, δρόμους και υποδομές. Οι γραμμές του σιδηροδρόμου που συνέδεε την πρωτεύουσα με τον Πειραιά υπέστησαν καταστροφές, ενώ πλημμύρισε και το εργοστάσιο φωταερίου.
Τα νερά έφτασαν έως τον Φαληρικό Όρμο, παρασύροντας ανθρώπους και ζώα. Οι μεγαλύτερες ανθρώπινες απώλειες καταγράφηκαν στον Πειραιά, ενώ στην Αθήνα επλήγησαν ιδιαίτερα οι περιοχές κοντά στον Ιλισό.
Οι ιστορικές καταγραφές δεν συμφωνούν απόλυτα στον αριθμό των θυμάτων. Οι περισσότερες αναφέρουν 61 ή 62 νεκρούς, ενώ οι υλικές καταστροφές ήταν εκτεταμένες και εκατοντάδες κατοικίες καταστράφηκαν.
Η τραγωδία ανέδειξε τις σοβαρές ελλείψεις στην αντιπλημμυρική προστασία της πρωτεύουσας. Οι πλημμύρες που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια ενίσχυσαν την ανάγκη για παρεμβάσεις στις κοίτες του Κηφισού και του Ιλισού, αν και η υλοποίηση μεγάλων έργων καθυστέρησε για δεκαετίες.
Πηγή: skai.grΔιαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.