Χαρίλαος Τρικούπης: Οι έξι γυναίκες που φωτίζουν μια ολόκληρη εποχή

Έξι γυναίκες, τρεις γενιές και περισσότερο από ένας αιώνας ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας συνθέτουν το νέο βιβλίο της Λύντιας Τρίχα, «Από τη Σμαράγδα στη Μαρία, 1784-1897. Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη.

Η συγγραφέας, η οποία έχει ασχοληθεί εκτενώς με τον Χαρίλαο Τρικούπη, τον Σπυρίδωνα Τρικούπη και τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, επιλέγει αυτή τη φορά να παρακολουθήσει την εποχή τους μέσα από τις γυναίκες που βρέθηκαν δίπλα τους.

Το βιβλίο κινείται ανάμεσα στη βιογραφία και το ιστορικό μυθιστόρημα, μετατρέποντας το υλικό της ιστορικής έρευνας σε μια αφήγηση όπου οι πρωταγωνίστριες αποκτούν δική τους φωνή. Η Τρίχα χρησιμοποιεί τον όρο documentary fiction για να περιγράψει αυτή τη συνύπαρξη τεκμηρίωσης και μυθοπλασίας.

Έξι γυναίκες σε πρώτο πρόσωπο

Στο επίκεντρο βρίσκονται πέντε Ελληνίδες και μία Ρωσίδα, όλες συνδεδεμένες με τον Τρικούπη αλλά και, με διαφορετικούς τρόπους, με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο.

Πρώτη είναι η Σμαράγδα Μαυροκορδάτου, η δυναμική γιαγιά του Χαρίλαου Τρικούπη, και δίπλα της η άλλη γιαγιά του, Αλεξάνδρα Τρικούπη. Ακολουθούν η μητέρα του, Αικατερίνη Μαυροκορδάτου-Τρικούπη, και η θεία του, Χαρίκλεια Μαυροκορδάτου.

Η πέμπτη μορφή είναι η αδελφή του, Σοφία Τρικούπη, μια γυναίκα με ιδιαίτερη μόρφωση και έντονη παρουσία στην κοινωνική και πολιτική ζωή της εποχής. Τον κύκλο συμπληρώνει η Μαρία φον Τράουτενμπεργκ, Ρωσίδα κοσμοπολίτισσα και κρυφός έρωτας του Χαρίλαου Τρικούπη.

Οι έξι γυναίκες αφηγούνται σε πρώτο πρόσωπο, σαν να καταγράφουν τις αναμνήσεις τους σε ημερολόγιο ή σε αυτοβιογραφικό σημείωμα. Μέσα από τις φωνές τους δεν αναδεικνύονται μόνο οι σχέσεις τους με τους ισχυρούς άνδρες της οικογένειας, αλλά και η δική τους καθημερινότητα.

Οι οικογενειακοί δεσμοί, τα παιδικά χρόνια, τα ταξίδια, οι μετακινήσεις ανάμεσα σε διαφορετικούς τόπους, τα διαβάσματα, οι διασκεδάσεις, τα ρούχα, τα σπίτια, οι έρωτες και τα παιδιά αποκτούν χώρο δίπλα στις μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές του 19ου αιώνα.

Γυναίκες έξω από τον μέσο όρο της εποχής τους

Οι πρωταγωνίστριες του βιβλίου απείχαν αισθητά από την καθημερινή πραγματικότητα της μεγάλης πλειονότητας των γυναικών της εποχής.

Ήταν κόρες ή σύζυγοι πρωθυπουργών, διπλωματών και ανθρώπων που βρίσκονταν κοντά στα κέντρα πολιτικής εξουσίας. Διέθεταν γλωσσομάθεια, μόρφωση και ταξιδιωτικές εμπειρίες ασυνήθιστες για τις γυναίκες του 18ου και του 19ου αιώνα, ενώ είχαν τη δυνατότητα να κινούνται σε ελληνικά και ευρωπαϊκά κοινωνικά περιβάλλοντα στα οποία ελάχιστες συνομήλικές τους είχαν πρόσβαση.

Μέσα από αυτές τις διαδρομές διαγράφεται παράλληλα το πολιτικό και ιδεολογικό περιβάλλον της οικογένειας Τρικούπη και του Μαυροκορδάτου: ένα περιβάλλον με ισχυρό φιλελεύθερο, εκσυγχρονιστικό και ευρωπαϊκό προσανατολισμό.

Η προνομιακή τους θέση, ωστόσο, δεν αναιρούσε τα όρια που επέβαλλε η εποχή στο φύλο τους. Η ίδια η συγγραφέας επισημαίνει ότι, παρά τη μόρφωση, τις εμπειρίες και την κοινωνική τους παρουσία, οι έξι γυναίκες δεν κατάφεραν να ξεφύγουν πλήρως από τον ιστορικό παραμερισμό των γυναικών.

Η ιστορία μετατρέπεται σε αφήγηση

Η δομή του βιβλίου δεν ακολουθεί μια αυστηρά χρονολογική πορεία. Η αφήγηση μετακινείται ανάμεσα στις εποχές και στις ζωές των έξι γυναικών, ενώ τα ιστορικά τεκμήρια ενσωματώνονται σταδιακά σε ένα σχεδόν μυθιστορηματικό σύμπαν.

Η Τρίχα στηρίζεται σε πολυετή έρευνα γύρω από την οικογένεια Τρικούπη και τη νεότερη ελληνική ιστορία, αλλά δεν επιχειρεί να παρουσιάσει ένα ακόμη συμβατικό ιστορικό δοκίμιο. Η τεκμηρίωση λειτουργεί ως βάση πάνω στην οποία οικοδομούνται χαρακτήρες, σκηνές και προσωπικές φωνές.

Το αποτέλεσμα επιχειρεί να φέρει στο προσκήνιο πρόσωπα τα οποία για μεγάλο μέρος της ιστοριογραφίας παρέμεναν στο περιθώριο των ανδρικών πολιτικών βιογραφιών και, μέσα από αυτά, να φωτίσει μια ολόκληρη εποχή από διαφορετική οπτική γωνία.

Το «Από τη Σμαράγδα στη Μαρία, 1784-1897. Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη.