Χωρίς ηγέτες ή κόμματα, οι νέοι μεταξύ 15 και 25 ετών κινούνται οπλισμένοι με smartphone και μια οργή με επαναλαμβανόμενα χαρακτηριστικά, δημιουργώντας μια γεωγραφία κινητοποίησης που ενώνει τις ηπείρους.
Διαμαρτύρονται για τη διαφθορά, τις ανισότητες και την ανικανότητα των πολιτικών τάξεων και διεκδικούν δουλειά, δικαιώματα, αξιοπρέπεια. Δεν υπάρχουν σύνοδοι κορυφής, οι στρατηγικές και οι τόποι συνάντησης κοινοποιούνται στο διαδίκτυο στο TikTok, το Instagram, το Discord, το Telegram. Τα ίδια σύμβολα, συνθήματα και κώδικες κυκλοφορούν από τη μια χώρα στην άλλη, όπως είναι αναμενόμενο σε γεωγραφικά πλάτη, όπου η μέση ηλικία είναι μικρότερη από 30 έτη.
Από την Αργεντινή, μετά τις πολλοστές γυναικοκτονίες, οι διαμαρτυρίες έχουν μεταφερθεί στο Νεπάλ και τις Φιλιππίνες ενάντια στη διαφθορά της άρχουσας πολιτικής τάξης. Και μετά ξανά στην Ινδία, κατά τη διάρκεια μιας σειράς συγκεντρώσεων για την αυτονομία της περιοχής Ladakh, ενώ στο Περού η δυσαρέσκεια εξερράγη κατά της κυβέρνησης της προέδρου Ντίνα Μπολουάρτε.
Στη Σερβία, η Γενιά Ζ (Gen Z) έπαιξε κεντρικό ρόλο στις διαδηλώσεις του 2024-2025. Ήταν φοιτητές πανεπιστημίου και λυκείου που έδωσαν ζωή στις συγκεντρώσεις, τις πορείες (ακόμη και χιλιόμετρα), απαιτώντας δικαιοσύνη, διαφάνεια και σεβασμό του κράτους δικαίου.
Διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη, κοινοί παρονομαστές
Αν και άνθισαν σε διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη και σε διαφορετικά πλαίσια, υπάρχουν αρκετά κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ αυτών των αυθόρμητων εξεγέρσεων, που ενδεχομένως μας επιτρέπουν να μιλάμε για ένα κοινό φαινόμενο.
Οι νέοι που εμψυχώνουν τις διαμαρτυρίες είναι στην πραγματικότητα η πρώτη γενιά «ψηφιακών ιθαγενών», γεγονός που εξηγεί γιατί οι ταραχές, που γεννήθηκαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εξαπλώθηκαν από τη μια χώρα στην άλλη χωρίς να γνωρίζουν εμπόδια.
Η προτιμώμενη πλατφόρμα είναι το Discord, ένα σύστημα ανταλλαγής άμεσων μηνυμάτων, που χρησιμοποιήθηκε αρχικά από τους λάτρεις των βιντεοπαιχνιδιών, αλλά σήμερα έχει πάνω από 600 εκατ. χρήστες παγκοσμίως.
Το δεύτερο κοινό στοιχείο, παρόμοιο κατά κάποιο τρόπο με αυτό της «Αραβικής Άνοιξης», που αναστάτωσε τις χώρες της Μεσογείου ξεκινώντας από τη διετία 2010-2011, είναι η απουσία αναγνωρισμένων ηγετών ή εκπροσώπων, αποτέλεσμα μιας βαθιά ριζωμένης δυσπιστίας προς τα πολιτικά κόμματα και τα συνδικάτα.
Τελευταίος, αλλά εξίσου σημαντικός λόγος, είναι ότι τα κινήματα διαμαρτυρίας είναι όλα φορείς αιτημάτων για την καταπολέμηση της διαφθοράς και για μεγαλύτερη κοινωνική δικαιοσύνη.
Στο Μαρόκο, για παράδειγμα, οι διαδηλωτές απαιτούν μεταρρυθμίσεις στους τομείς της υγείας, της εκπαίδευσης και της πολιτικής, διαμαρτυρόμενοι για αναποτελεσματικότητα και υποχρηματοδότηση σε βασικούς τομείς, ενώ η κυβέρνηση επενδύει δισεκατομμύρια σε υποδομές και στα πολυτελή γήπεδα και ξενοδοχεία, που θα φιλοξενήσουν το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2030. Με 38,5 εκατ. κατοίκους, η χώρα έχει περίπου 9 εκατ. νέων κάτω των 28 ετών, και για πολλά χρόνια οι πτυχιούχοι έχουν κακές προοπτικές απασχόλησης. Η ανεργία των νέων είναι στο 36% και σχεδόν ένας στους 5 πτυχιούχους είναι άνεργος.
Συγκριτικά, για την Ελλάδα, το αντίστοιχο ποσοστό είναι 21% (12/2024) με 25,3% για την Ισπανία, η οποία έχει την υψηλότερη ανεργία νέων, στην Ευρώπη.
Μια παγιδευμένη γενιά
Γεννημένοι μεταξύ 1997 και 2012, παιδιά των τελευταίων «Boomers» και εκείνων που γεννήθηκαν στη Generation X, οι νέοι της Γενιάς Z μεγάλωσαν στη σκιά της οικονομικής κρίσης του 2008.
Με την ενηλικίωσή τους, έπρεπε να αντιμετωπίσουν ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο εργασίας, χαμηλούς μισθούς και αυξανόμενο πληθωρισμό, αυξημένη πολιτική πόλωση και μια κλιματική κρίση, στην οποία οι κυβερνήσεις δεν είναι πρόθυμες να δώσουν απόλυτη προτεραιότητα. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός, ότι μεταξύ των χωρών όπου έχουν ριζώσει τα κινήματα διαμαρτυρίας είναι μερικές από αυτές, που φέρουν το κύριο βάρος των ακραίων καιρικών φαινομένων, όπου οι παλαιότερες γενιές βρίσκονται στην εξουσία και συχνά λαμβάνουν ανεπαρκή μέτρα για να αποτρέψουν την κλιματική επιδείνωση.
Ενώ οι παραδοσιακοί θεσμοί χάνουν την αξιοπιστία τους για τους νέους, και τα κόμματα υποβαθμίζουν τις πραγματικές τους ανησυχίες, η Γενιά Z προσβλέπει σε συνομηλίκους της σε άλλες χώρες για να προβάλει τη διαμαρτυρία της.
Από το χάσμα γενεών στο πολιτικό χάσμα
Οι ευκαιρίες που κάποτε υπήρχαν για τις γενιές των γονέων τους, έχουν σχεδόν εξαφανιστεί και το ωστικό κύμα που προκύπτει κινδυνεύει να μετατρέψει το χάσμα των γενεών σε πολιτικό χάσμα, κατακλύζοντας τα κοινωνικά μοντέλα και συστήματα. Είναι κρίσιμο το θέμα της ηγεσίας.
«Αυτό που κάνει το σημερινό κύμα κινητοποίησης της νεολαίας μοναδικό είναι η σύγκλιση συνθηκών από πολύ διαφορετικά πολιτικά πλαίσια», λέει ο αναλυτής κινδύνου Bilal Bassiouni της εταιρείας συμβούλων Pangea-Risk, σύμφωνα με τον οποίο «οι νέοι αντιμετωπίζουν το αυξανόμενο κόστος ζωής και την αδύναμη ανάπτυξη, ενώ η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια των παλαιότερων ελίτ, με λίγα περιθώρια ανανέωσης».
«Υπάρχει μια διασύνδεση μεταξύ της Γενιάς Z, ιδιαίτερα σε χώρες του Παγκόσμιου Νότου, των οποίων οι πρεσβύτεροι έχουν ηγηθεί των κινημάτων για την αποαποικιοποίηση. Αλλά η απογοήτευση είναι εντυπωσιακή, διότι οι διαδηλωτές πιστεύουν, ότι οι υποσχέσεις ενός ανεξάρτητου έθνους με λειτουργικούς θεσμούς δεν έχουν τηρηθεί», γράφει ο Mehdi Alioue κοινωνιολόγος στο Sciences Po Rabat-UIR, ο οποίος σημειώνει ότι «αυτοί οι νέοι θα ήθελαν να σεβαστούν τους κανόνες της αξιοκρατίας, αλλά συνειδητοποιούν ότι τα χαρτιά που κρατούν είναι σημαδεμένα εναντίον τους».
Παραδείγματα επιρροής
Oι κινητοποιήσεις των νέων έχουν επηρεάσει με επιτυχία διάφορους χώρους, αποδεικνύοντας τη δυνατότητά τους να επιφέρουν αλλαγές σε τρέχουσες πολιτικές και να δημιουργήσουν μια νέα κουλτούρα ευαισθητοποίησης. Το κίνημα «Παρασκευές για το Μέλλον» (Fridays for Future) το οποίο ξεκίνησε η Σουηδή ακτιβίστρια Greta Thunberg, αναγνωρίζεται, ότι έχει παίξει μεγάλο ρόλο στην ανάδειξη της κλιματικής αλλαγής ως παράγοντα, ο οποίος συμπεριλαμβάνεται στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας και επηρεάζει κυβερνητικές αποφάσεις.
Στην Ιταλία το κίνημα διαμαρτυρίας «Αδίστακτο Κύμα» (Onda Anomala) διαμαρτυρήθηκε για την ιδιωτικοποίηση και την αύξηση των πανεπιστημιακών εξόδων για τους φοιτητές. Το θέμα έγινε κεντρικό στη δημόσια συζήτηση και επηρέασε την κυβέρνηση στην πολιτική χρηματοδότησης της παιδείας.
Το « Κίνημα των Πολιτικών Δικαιωμάτων» (Civil Rights Movement) στις ΗΠΑ, αν και ίσως όχι τόσο στην Ευρώπη, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα επιρροής, με μεγάλες επιπτώσεις, και ιστορία από τη 10ετία του 1960. Επίσης, σημαντική ευαισθητοποίηση έχει δημιουργήσει στις ΗΠΑ το κίνημα «March for Our Lives» κατά της βίας από οπλοκατοχή, το οποίο έχει οδηγήσει σε περιοριστικά μέτρα σε αρκετές Πολιτείες όπως οι, Καλιφόρνια, Κονέκτικατ, Νιού Τζέρσεϋ κ.ά. Είναι μια από τις περιπτώσεις, που η ομοσπονδιακή κυβέρνηση απειλεί με την ενεργοποίηση του στρατού κατά των διαδηλώσεων, με μηδενική αποδοχή όμως από τον στρατό.
Ο ακτιβισμός των νέων έχει αποδείξει, ότι είναι μια ισχυρή δύναμη επιρροής με αποτελέσματα που διαρκούν. Κύριες δυνάμεις του είναι, η δυνατότητα κινητοποίησης μεγάλων μαζών όπως, πχ: υπέρ της ειρήνης – 1,5 εκατ. συμμετέχοντες στο Λονδίνο το 1983, κατά της εισβολής στο Ιράκ – η εστίαση της διεθνούς προσοχής σε κρίσιμα θέματα – η πρόσφατη πλεύση στολίσκου 27 σκαφών με επικεφαλής την Γκρέτα Τούνμπεργκ προς το Ισραήλ, με θέμα τη Γάζα, όπως και παλαιότερα, - κ.ά.
Σε μια εποχή ραγδαίας τεχνολογικής προόδου και περίπλοκων κοινωνικών προκλήσεων, οι νέες οπτικές και προτάσεις που προσφέρουν οι νέοι είναι περισσότερο σημαντικές παρά ποτέ, με την πρόβλεψη ότι θα συνεχιστούν. Ως αυριανοί ηγέτες και φορείς της αλλαγής σήμερα, οι νέοι έχουν τη δύναμη να διαμορφώσουν το μέλλον των κοινωνιών τους. Το πάθος τους, η αποφασιστικότητά τους και το ανανεωτικό πνεύμα τους δίνουν ελπίδες, για ένα καλύτερο μέλλον, με ευρύτερη κοινωνική ισότητα και δικαιότερη κατανομή των πόρων.
Αυτό δεν σημαίνει βέβαια, ότι δεν θα υπάρξουν συγκρούσεις με τις καθεστηκυίες τάξεις και ανατροπές, αλλά μένει να αποδειχθεί αν η δύναμη της διαλεκτικής αλλαγής είναι νομοτελειακή.
* Ο Νικήτας Σίμος είναι Οικονομολόγος, Γεωπολιτικός Αναλυτής
